Zestaw 8 zadań maturalnych z układu wydalniczego z odpowiedziami: filtracja w kłębuszku nerkowym, porównanie osocza, moczu pierwotnego i ostatecznego, pętla Henlego i zagęszczanie moczu, działanie ADH i aldosteronu, synteza mocznika w wątrobie, produkty przemiany azotowej u zwierząt oraz osmoregulacja ryb.
Wyjaśnij, co umożliwia filtrację osocza w kłębuszku nerkowym i dlaczego w moczu pierwotnym praktycznie nie ma białek osocza ani krwinek.
Filtrację umożliwia wysokie ciśnienie krwi w naczyniach włosowatych kłębuszka. Wynika ono m.in. z tego, że tętniczka doprowadzająca ma większą średnicę niż tętniczka odprowadzająca, więc krew jest „spiętrzana” w kłębuszku. Ciśnienie to przepycha wodę i drobnocząsteczkowe substancje (glukozę, aminokwasy, jony, mocznik) przez barierę filtracyjną do torebki Bowmana. Bariera (śródbłonek z porami, błona podstawna i podocyty ściany torebki) zatrzymuje elementy morfotyczne krwi i duże cząsteczki, takie jak białka osocza, dlatego nie przechodzą one do moczu pierwotnego.
W tabeli podano przybliżone stężenia wybranych substancji (g/l) u zdrowego człowieka.
| Substancja | Osocze krwi | Mocz pierwotny | Mocz ostateczny |
|---|---|---|---|
| Białka | 70–80 | ok. 0 | 0 |
| Glukoza | 1,0 | 1,0 | 0 |
| Mocznik | 0,3 | 0,3 | ok. 20 |
Na podstawie danych wyjaśnij różnice w stężeniu każdej z trzech substancji.
Białka: nie przechodzą przez barierę filtracyjną kłębuszka ze względu na duże rozmiary cząsteczek, więc nie ma ich w moczu pierwotnym ani ostatecznym. Glukoza: jest swobodnie filtrowana (to samo stężenie w osoczu i moczu pierwotnym), a potem całkowicie wchłaniana zwrotnie w kanaliku proksymalnym na drodze transportu aktywnego, dlatego nie ma jej w moczu ostatecznym. Mocznik: jest filtrowany, a w kanalikach zwrotnie wchłania się około 99% wody i tylko część mocznika, dlatego jego stężenie w moczu ostatecznym jest kilkadziesiąt razy wyższe niż w osoczu.
Wyjaśnij, w jaki sposób pętla Henlego przyczynia się do powstania wysokiego ciśnienia osmotycznego w rdzeniu nerki i jakie ma to znaczenie dla wytwarzania moczu.
Ramię wstępujące pętli Henlego jest nieprzepuszczalne dla wody i aktywnie wypompowuje jony Na⁺ i Cl⁻ do płynu tkankowego rdzenia. Ramię zstępujące jest przepuszczalne dla wody, która osmotycznie wypływa z niego do bardziej stężonego otoczenia. Dzięki przeciwnym kierunkom przepływu w obu ramionach (mechanizm przeciwprądowy) powstaje gradient osmotyczny rosnący w głąb rdzenia (dokłada się do niego także mocznik). Przez rdzeń przechodzą kanaliki zbiorcze, więc woda może z nich osmotycznie wypływać, gdy ich ściany są dla niej przepuszczalne. Pozwala to wytwarzać mocz bardziej stężony niż osocze i oszczędzać wodę.
Po kilku godzinach pracy fizycznej w upale bez picia u człowieka zmniejsza się ilość wydalanego moczu, a mocz staje się ciemniejszy. Opisz mechanizm hormonalny odpowiedzialny za tę zmianę.
Utrata wody z potem zwiększa ciśnienie osmotyczne osocza. Zmianę wykrywają osmoreceptory podwzgórza. Podwzgórze wytwarza wtedy więcej wazopresyny (ADH), która jest uwalniana do krwi z tylnego płata przysadki. ADH działa na komórki kanalików dystalnych i zbiorczych: powoduje wbudowanie do ich błon kanałów wodnych (akwaporyn), dzięki czemu więcej wody wraca do krwi. Mocz jest mniej obfity i bardziej zagęszczony, a ciśnienie osmotyczne osocza spada w stronę normy (ujemne sprzężenie zwrotne). Równocześnie pojawia się uczucie pragnienia.
Porównaj działanie wazopresyny (ADH) i aldosteronu. Uwzględnij miejsce wydzielania hormonu, substancję, której resorpcję zwiększa, oraz bodziec do wydzielania.
ADH: wytwarzany w podwzgórzu, uwalniany z tylnego płata przysadki; zwiększa wchłanianie zwrotne wody w kanalikach dystalnych i zbiorczych; bodźcem jest głównie wzrost ciśnienia osmotycznego osocza (także spadek objętości krwi). Aldosteron: hormon kory nadnerczy (mineralokortykoid); zwiększa wchłanianie zwrotne jonów Na⁺ (i wydzielanie jonów K⁺) w kanaliku dystalnym i zbiorczym, a za sodem osmotycznie podąża woda; bodźcem jest spadek objętości lub ciśnienia krwi (przez układ renina–angiotensyna) albo wzrost stężenia K⁺ we krwi. Skutek: ADH głównie rozcieńcza osocze, aldosteron zwiększa objętość krwi i jej ciśnienie przy niewielkiej zmianie ciśnienia osmotycznego.
Wyjaśnij, skąd w organizmie człowieka pochodzi amoniak, gdzie i dlaczego jest przekształcany w mocznik oraz jaką drogą mocznik trafia do nerek.
Amoniak powstaje głównie podczas deaminacji aminokwasów (odłączania grup aminowych) w trakcie rozkładu białek. Jest silnie toksyczny, zwłaszcza dla komórek nerwowych, a do jego wydalenia potrzeba dużej ilości wody. W wątrobie, w cyklu mocznikowym (ornitynowym), amoniak łączy się z CO₂ i powstaje mocznik; proces wymaga nakładu energii z ATP. Mocznik jest znacznie mniej toksyczny i dobrze rozpuszczalny w wodzie, więc może być bezpiecznie transportowany z krwią do nerek i wydalany z moczem.
Ryby kostnoszkieletowe wydalają głównie amoniak, ssaki mocznik, a ptaki kwas moczowy. Wyjaśnij związek między rodzajem wydalanego związku azotowego a środowiskiem życia i sposobem rozwoju tych zwierząt.
Amoniak jest bardzo toksyczny i dobrze rozpuszczalny, a jego usunięcie wymaga dużej ilości wody; ryby żyją w wodzie, więc amoniak może stale dyfundować przez skrzela do otoczenia. Ssaki lądowe muszą oszczędzać wodę, dlatego przekształcają amoniak w mniej toksyczny mocznik, który można wydalać w bardziej stężonym moczu. Kwas moczowy jest słabo rozpuszczalny i mało toksyczny, wydalany w postaci półstałej przy minimalnej utracie wody. Ma to znaczenie u ptaków, które rozwijają się w jaju o twardej skorupce: kwas moczowy gromadzi się w jaju w postaci nierozpuszczalnej i nie zatruwa zarodka, a mała utrata wody i lżejsze ciało sprzyjają lotowi.
Porównaj osmoregulację ryby kostnoszkieletowej słodkowodnej i morskiej. Uwzględnij kierunek ruchu wody, picie wody, ilość moczu oraz transport jonów przez skrzela.
Ryba słodkowodna: płyny ciała są hipertoniczne względem otaczającej wody, więc woda osmotycznie napływa do organizmu, a jony uciekają. Ryba praktycznie nie pije, wydala duże ilości rozcieńczonego moczu, a skrzelami aktywnie pobiera jony z wody. Ryba morska: płyny ciała są hipotoniczne względem wody morskiej, więc ryba traci wodę na drodze osmozy. Pije wodę morską, wydala niewielkie ilości moczu, a nadmiar jonów (Na⁺, Cl⁻) aktywnie wydala przez skrzela (komórki chlorkowe).
ODBIERZ NOTATKI MATURALNE GWARANCJA WYNIKU!
Jeżeli nie zdobędziesz minimum 70% na maturze z biologii – zwrócimy Ci pieniądze za notatki! ✨
📘 Przejdź do notatek