Zestaw 8 zadań maturalnych z układu oddechowego z odpowiedziami: mechanizm wdechu i wydechu, skład powietrza wdychanego i wydychanego, budowa pęcherzyków płucnych, efekt Bohra, hemoglobina płodowa, transport CO₂ we krwi, regulacja oddychania oraz doświadczenie z wodą wapienną.
Wyjaśnij, w jaki sposób skurcz przepony i mięśni międzyżebrowych zewnętrznych powoduje napływ powietrza do płuc. Określ, czy spokojny wydech wymaga skurczu mięśni.
Przepona kurczy się i obniża (spłaszcza), a mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne unoszą żebra i mostek. Objętość klatki piersiowej rośnie, płuca rozciągają się razem z nią (dzięki opłucnej), a ciśnienie w pęcherzykach płucnych spada poniżej ciśnienia atmosferycznego. Powietrze napływa zgodnie z różnicą ciśnień. Spokojny wydech jest bierny: mięśnie się rozkurczają, sprężyste płuca i klatka wracają do wyjściowej objętości, ciśnienie w płucach rośnie powyżej atmosferycznego i powietrze wypływa.
W tabeli podano przybliżony skład powietrza wdychanego i wydychanego przez człowieka w spoczynku.
| Gaz | Powietrze wdychane | Powietrze wydychane |
|---|---|---|
| O2 | 21% | 16% |
| CO2 | 0,04% | 4% |
| N2 | 78% | 78% |
Wyjaśnij różnice w zawartości tlenu i dwutlenku węgla. Wyjaśnij też, dlaczego w powietrzu wydychanym zostaje jeszcze około 16% tlenu.
W pęcherzykach płucnych tlen dyfunduje do krwi, bo jego ciśnienie parcjalne w powietrzu pęcherzykowym jest wyższe niż we krwi napływającej do płuc. CO₂ dyfunduje w przeciwnym kierunku, z krwi do pęcherzyków, dlatego w powietrzu wydychanym jest mniej tlenu i znacznie więcej CO₂. Tlenu zostaje sporo, bo przy każdym wdechu wymienia się tylko część powietrza w płucach, a dyfuzja zachodzi do wyrównania ciśnień parcjalnych tlenu w pęcherzykach i we krwi, a nie do całkowitego zużycia tlenu. Powietrze wydychane jest też mieszaniną powietrza pęcherzykowego z powietrzem z przestrzeni martwej (tchawica, oskrzela), które nie brało udziału w wymianie gazowej. Azot nie jest wykorzystywany przez organizm, więc jego zawartość praktycznie się nie zmienia.
Podaj trzy cechy budowy pęcherzyków płucnych i otaczających je naczyń, które ułatwiają wymianę gazową. Każdą cechę uzasadnij.
Przykłady: 1) Ściana pęcherzyka zbudowana z jednej warstwy płaskich komórek nabłonka, przylegająca do cienkiej ściany naczyń włosowatych – krótka droga dyfuzji. 2) Ogromna liczba pęcherzyków (setki milionów) – bardzo duża łączna powierzchnia wymiany gazowej (kilkadziesiąt m²). 3) Gęsta sieć naczyń włosowatych oplatająca pęcherzyki – stały przepływ krwi odbiera tlen i dostarcza CO₂, co utrzymuje różnicę ciśnień parcjalnych. 4) Wilgotna powierzchnia – gazy rozpuszczają się w cienkiej warstwie płynu przed dyfuzją. 5) Surfaktant zmniejsza napięcie powierzchniowe i zapobiega zapadaniu się pęcherzyków.
Krzywa wysycenia hemoglobiny tlenem we krwi przepływającej przez pracujący mięsień jest przesunięta w prawo w porównaniu z krzywą w spoczynku. Wyjaśnij, co powoduje to przesunięcie i jakie ma ono znaczenie dla pracującego mięśnia.
Pracujący mięsień intensywnie oddycha komórkowo, więc wydziela więcej CO₂ i ciepła, a pH krwi w jego naczyniach spada (więcej jonów H⁺, także z kwasu mlekowego). Wzrost stężenia CO₂, spadek pH i wzrost temperatury zmniejszają powinowactwo hemoglobiny do tlenu (efekt Bohra). Przy tym samym ciśnieniu parcjalnym tlenu hemoglobina oddaje więcej tlenu, więc mięsień otrzymuje go więcej właśnie wtedy, gdy zużywa go najwięcej.
Hemoglobina płodowa (HbF) ma większe powinowactwo do tlenu niż hemoglobina osoby dorosłej (HbA). Wyjaśnij, jakie znaczenie ma ta cecha dla płodu.
Krew płodu i krew matki nie mieszają się, a tlen przechodzi w łożysku z krwi matki do krwi płodu przez dyfuzję. Ponieważ HbF ma większe powinowactwo do tlenu (jej krzywa wysycenia leży na lewo od krzywej HbA), przy tym samym, stosunkowo niskim ciśnieniu parcjalnym tlenu w łożysku wiąże tlen, który oddaje hemoglobina matki. Dzięki temu krew płodu zostaje wysycona tlenem w stopniu wystarczającym do zaopatrzenia jego tkanek.
Wymień trzy formy, w jakich dwutlenek węgla jest transportowany we krwi, i wskaż formę dominującą. Wyjaśnij rolę anhydrazy węglanowej w erytrocytach.
CO₂ jest transportowany: 1) jako jony wodorowęglanowe HCO₃⁻ rozpuszczone w osoczu – forma dominująca (około 70%), 2) związany z hemoglobiną jako karbaminohemoglobina (ok. 20–25%), 3) fizycznie rozpuszczony w osoczu (ok. 7–10%). Anhydraza węglanowa w erytrocytach przyspiesza reakcję CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃, a kwas węglowy dysocjuje na H⁺ i HCO₃⁻. Jony HCO₃⁻ przechodzą do osocza (w zamian za jony Cl⁻), a H⁺ są buforowane przez hemoglobinę. W płucach enzym katalizuje reakcję odwrotną i CO₂ jest uwalniany do pęcherzyków.
Po kilkudziesięciu sekundach dowolnego wstrzymania oddechu potrzeba wdechu staje się nie do opanowania. Wyjaśnij, jaki czynnik i jakie struktury za to odpowiadają.
Podczas bezdechu CO₂ z oddychania komórkowego gromadzi się we krwi, co zwiększa stężenie jonów H⁺ i obniża pH krwi oraz płynu mózgowo-rdzeniowego. Zmiany te wykrywają chemoreceptory ośrodkowe w rdzeniu przedłużonym oraz chemoreceptory obwodowe w kłębkach szyjnych i aortalnych. Pobudzają one ośrodek oddechowy w rdzeniu przedłużonym, który wysyła impulsy do mięśni oddechowych i wymusza wdech. Głównym bodźcem jest wzrost stężenia CO₂, a nie spadek stężenia tlenu.
Przeprowadzono doświadczenie: przez probówkę A z wodą wapienną przepuszczano powietrze z otoczenia (pompką), a do probówki B z taką samą ilością wody wapiennej uczeń wydmuchiwał powietrze przez rurkę. Woda wapienna w probówce B zmętniała wyraźnie szybciej niż w probówce A. Sformułuj problem badawczy i hipotezę, wskaż próbę kontrolną oraz wyjaśnij wynik.
Problem badawczy: Czy powietrze wydychane przez człowieka zawiera więcej dwutlenku węgla niż powietrze wdychane? Hipoteza: Powietrze wydychane zawiera więcej CO₂ niż powietrze wdychane. Próba kontrolna: probówka A (powietrze z otoczenia, czyli wdychane). Wyjaśnienie: woda wapienna (roztwór Ca(OH)₂) reaguje z CO₂ i wytrąca się nierozpuszczalny węglan wapnia: Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃↓ + H₂O. Szybsze zmętnienie w probówce B świadczy o wyższej zawartości CO₂ w powietrzu wydychanym, co wynika z przechodzenia CO₂ z krwi do pęcherzyków płucnych.
ODBIERZ NOTATKI MATURALNE GWARANCJA WYNIKU!
Jeżeli nie zdobędziesz minimum 70% na maturze z biologii – zwrócimy Ci pieniądze za notatki! ✨
📘 Przejdź do notatek