Zestaw 8 zadań maturalnych z układu odpornościowego z odpowiedziami: porównanie odporności swoistej i nieswoistej, reakcja zapalna, limfocyty B i T, odpowiedź pierwotna i wtórna, rodzaje odporności i szczepionki, budowa przeciwciała, skutki zakażenia limfocytów pomocniczych oraz doświadczenie Jennera.
Porównaj odporność nieswoistą i swoistą pod względem: szybkości uruchamiania, swoistości wobec antygenu oraz występowania pamięci immunologicznej. Podaj po dwa przykłady elementów każdego rodzaju odporności.
Odporność nieswoista działa od razu (w ciągu minut–godzin), reaguje podobnie na różne patogeny i nie tworzy pamięci immunologicznej; przykłady: skóra i błony śluzowe, lizozym, fagocyty (neutrofile, makrofagi), komórki NK, układ dopełniacza, reakcja zapalna. Odporność swoista przy pierwszym kontakcie z antygenem rozwija się wolniej (kilka dni), jest skierowana przeciw konkretnemu antygenowi i tworzy komórki pamięci, dzięki którym kolejna odpowiedź jest szybsza i silniejsza; przykłady: limfocyty B i komórki plazmatyczne wytwarzające przeciwciała, limfocyty T pomocnicze i cytotoksyczne.
Po skaleczeniu skóry miejsce zranienia staje się zaczerwienione, cieplejsze i obrzęknięte. Wyjaśnij, jak powstają te objawy i jakie znaczenie ma reakcja zapalna w zwalczaniu drobnoustrojów.
Uszkodzone komórki i komórki tuczne (mastocyty) uwalniają histaminę i inne mediatory zapalne. Powodują one rozszerzenie naczyń krwionośnych – napływa więcej krwi, stąd zaczerwienienie i podwyższona temperatura – oraz zwiększenie przepuszczalności ich ścian, przez co osocze przechodzi do tkanki i powstaje obrzęk. Przez ściany naczyń przechodzą do tkanki leukocyty (neutrofile i monocyty, które przekształcają się w makrofagi) i fagocytują drobnoustroje. Do tkanki docierają też białka osocza, np. dopełniacz i przeciwciała. Reakcja zapalna ogranicza więc rozprzestrzenianie się patogenów i ułatwia ich niszczenie.
Porównaj limfocyty B i limfocyty T pod względem miejsca dojrzewania oraz sposobu działania. Określ, który typ odpowiedzi swoistej (humoralną czy komórkową) realizuje każdy z nich.
Limfocyty B dojrzewają w szpiku kostnym. Po rozpoznaniu antygenu i aktywacji (z udziałem limfocytów Th) dzielą się i różnicują w komórki plazmatyczne, które wydzielają przeciwciała do płynów ustrojowych, oraz w komórki pamięci – odpowiadają za odpowiedź humoralną. Limfocyty T powstają w szpiku, ale dojrzewają w grasicy. Limfocyty T cytotoksyczne niszczą komórki zakażone wirusem lub nowotworowe, a limfocyty T pomocnicze wydzielają cytokiny aktywujące limfocyty B, limfocyty Tc i makrofagi – limfocyty T odpowiadają za odpowiedź komórkową, a limfocyty Th regulują całą odpowiedź swoistą.
Na wykresie przedstawiono stężenie przeciwciał we krwi po pierwszym kontakcie z antygenem (dzień 0) i po ponownym kontakcie z tym samym antygenem (dzień 40). Po pierwszym kontakcie przeciwciała pojawiły się po około 7–10 dniach i osiągnęły niskie stężenie. Po drugim kontakcie pojawiły się po 2–3 dniach, ich stężenie było wielokrotnie wyższe i dłużej utrzymywało się na wysokim poziomie. Wyjaśnij różnicę między obiema odpowiedziami.
Przy pierwszym kontakcie (odpowiedź pierwotna) w organizmie jest niewiele limfocytów rozpoznających dany antygen; ich aktywacja, namnożenie i różnicowanie w komórki plazmatyczne trwa kilka dni, dlatego przeciwciała pojawiają się późno i w małej ilości. W czasie tej odpowiedzi powstają długo żyjące limfocyty B i T pamięci. Przy ponownym kontakcie (odpowiedź wtórna) liczne komórki pamięci szybko rozpoznają antygen i różnicują się w komórki plazmatyczne, dlatego przeciwciała pojawiają się szybciej, w większej ilości i utrzymują się dłużej. Na tym zjawisku opiera się działanie szczepień.
Przyporządkuj każdy przykład do odpowiedniego rodzaju odporności (naturalna czynna, naturalna bierna, sztuczna czynna, sztuczna bierna): A. przechorowanie ospy wietrznej; B. przeciwciała przekazane płodowi przez łożysko; C. szczepienie przeciw odrze; D. podanie surowicy z gotowymi przeciwciałami przeciw toksynie tężcowej. Wyjaśnij, które dwa przykłady dają długotrwałą ochronę.
A – naturalna czynna; B – naturalna bierna; C – sztuczna czynna; D – sztuczna bierna. Długotrwałą ochronę dają przykłady A i C (odporność czynna), ponieważ organizm sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięci, które przy ponownym kontakcie z antygenem uruchamiają szybką odpowiedź wtórną. W odporności biernej organizm otrzymuje gotowe przeciwciała, które po kilku tygodniach ulegają rozkładowi, a komórki pamięci nie powstają.
Opisz budowę cząsteczki przeciwciała (immunoglobuliny) i wyjaśnij, dlaczego dane przeciwciało wiąże tylko określony antygen. Podaj jeden sposób, w jaki przeciwciała unieszkodliwiają patogeny.
Przeciwciało jest białkiem złożonym z czterech łańcuchów polipeptydowych: dwóch ciężkich i dwóch lekkich, połączonych mostkami disiarczkowymi w cząsteczkę o kształcie litery Y. Na końcach ramion znajdują się regiony zmienne łańcuchów ciężkich i lekkich, które tworzą dwa jednakowe miejsca wiązania antygenu. Ich kształt i rozmieszczenie ładunków są dopasowane do określonego fragmentu antygenu (epitopu), dlatego przeciwciało wiąże tylko ten antygen. Część stała decyduje o klasie przeciwciała i jego funkcjach. Sposoby działania: neutralizacja (zablokowanie wirusa lub toksyny), aglutynacja (zlepianie bakterii), opsonizacja (ułatwienie fagocytozy), aktywacja dopełniacza.
Wirus HIV namnaża się głównie w limfocytach T pomocniczych i prowadzi do spadku ich liczby. Wyjaśnij, dlaczego skutkiem jest osłabienie zarówno odpowiedzi humoralnej, jak i komórkowej.
Limfocyty T pomocnicze rozpoznają antygeny prezentowane przez makrofagi i wydzielają cytokiny, które pobudzają do podziałów i różnicowania limfocyty B (odpowiedź humoralna) oraz limfocyty T cytotoksyczne (odpowiedź komórkowa), a także aktywują makrofagi. Gdy limfocytów Th ubywa, limfocyty B słabo przekształcają się w komórki plazmatyczne, więc powstaje mniej przeciwciał, a limfocyty Tc są słabiej aktywowane i gorzej niszczą zakażone komórki. Organizm staje się podatny na zakażenia, z którymi układ odpornościowy normalnie sobie radzi.
W 1796 roku Edward Jenner wprowadził do zadrapania na skórze chłopca materiał z pęcherzy krowianki (łagodnej choroby wywoływanej przez wirus spokrewniony z wirusem ospy prawdziwej). Gdy później podał chłopcu materiał z pęcherzy ospy prawdziwej, chłopiec nie zachorował. Wyjaśnij wynik doświadczenia z punktu widzenia działania układu odpornościowego.
Wirus krowianki ma antygeny bardzo podobne do antygenów wirusa ospy prawdziwej. Zakażenie krowianką wywołało u chłopca odpowiedź swoistą, w czasie której powstały przeciwciała oraz limfocyty B i T pamięci rozpoznające te antygeny. Po kontakcie z wirusem ospy prawdziwej komórki pamięci rozpoznały podobne antygeny i szybko uruchomiły silną odpowiedź wtórną, która zniszczyła wirusa, zanim rozwinęła się choroba. Było to pierwsze naukowo opisane szczepienie – przykład sztucznej odporności czynnej.
ODBIERZ NOTATKI MATURALNE GWARANCJA WYNIKU!
Jeżeli nie zdobędziesz minimum 70% na maturze z biologii – zwrócimy Ci pieniądze za notatki! ✨
📘 Przejdź do notatek