Krzyżówki genetyczne: naucz się rozwiązywać je od podstaw do matury
Poznaj zasady dziedziczenia, rozwiązuj zadania krok po kroku, twórz własne krzyżówki i sprawdź, czy poradzisz sobie na maturze z biologii.
- Nauka od zera
- Zadania z wyjaśnieniami
- Interaktywny generator
- Poziom rozszerzony
- Darmowy dostęp
Krzyżówka Aa × Aa na żywo
| gamety♀ \ ♂ | A | a |
|---|---|---|
| A | AA | Aa |
| a | Aa | aa |
- fenotyp dominujący (AA, Aa): 3 z 4 = 75%
- fenotyp recesywny (aa): 1 z 4 = 25%
Genotypy 1 : 2 : 1 · Fenotypy 3 : 1
Twoja droga do opanowania krzyżówek genetycznych
Szesnaście lekcji w trzech ścieżkach. Każda lekcja to krótka teoria, przykład rozwiązany krok po kroku, ćwiczenie ze sprawdzaniem odpowiedzi i podsumowanie. Postęp zapisuje się w Twojej przeglądarce – bez zakładania konta.
START poziom podstawowy
Podstawy: gen i allel, gamety, szachownica Punnetta, proste krzyżówki jednogenowe, krzyżówki testowe.
- Lekcje
- 4
- Czas
- ok. 1.7 h
- Postęp
- 0/4
- Podstawy genetyki: gen, allel, genotyp, fenotyp
- Krzyżówki jednogenowe – pięć przypadków
- Pierwsze i drugie prawo Mendla
- Krzyżówki testowe
MATURA poziom rozszerzony
Dziedziczenie dwugenowe, grupy krwi, allele letalne, cechy sprzężone z płcią, rodowody, prawdopodobieństwo i strategia rozwiązywania.
- Lekcje
- 7
- Czas
- ok. 3.8 h
- Postęp
- 0/7
- Krzyżówki dwugenowe i 9 : 3 : 3 : 1
- Dominacja niepełna, kodominacja, grupy krwi ABO i Rh
- Allele letalne i stosunek 2 : 1
- Cechy sprzężone z płcią: hemofilia i daltonizm
- Analiza rodowodów
- Prawdopodobieństwo w genetyce
- Jak rozwiązywać zadania maturalne – algorytm
EKSPERT poziom zaawansowany
Epistaza, sprzężenie genów i crossing-over, mapowanie chromosomów, cechy ilościowe, dziedziczenie pozajądrowe, powtórka.
- Lekcje
- 5
- Czas
- ok. 2.6 h
- Postęp
- 0/5
- Współdziałanie genów i epistaza
- Sprzężenie genów i crossing-over
- Mapowanie genetyczne
- Dziedziczenie wielogenowe i pozajądrowe
- Powtórka przed maturą
Podstawy genetyki: gen, allel, genotyp, fenotyp
Każda krzyżówka genetyczna opiera się na kilku pojęciach. Jeśli rozumiesz je naprawdę (a nie tylko kojarzysz), zadania maturalne stają się mechaniczne. Zacznijmy od chromosomów.
Chromosomy homologiczne, gen, locus, allel
Komórki ciała człowieka mają 46 chromosomów ułożonych w 23 pary. W każdej parze jeden chromosom pochodzi od matki, drugi od ojca – to chromosomy homologiczne. Mają tę samą długość i te same geny w tych samych miejscach. Miejsce genu na chromosomie to locus (l.mn. loci).
Gen to odcinek DNA kodujący określoną cechę (ściślej: produkt, np. białko). Gen może występować w różnych wersjach – to allele. Ponieważ masz dwa chromosomy homologiczne, masz też dwa allele każdego genu autosomalnego: jeden od matki, jeden od ojca.
Genotyp i fenotyp
Genotyp to zestaw alleli osobnika – zapisujemy go literami, np. AA, Aa, aa. Fenotyp to cecha, którą obserwujemy: kolor kwiatów, grupa krwi, obecność choroby. Fenotyp zależy od genotypu (i często od środowiska), ale różne genotypy mogą dawać ten sam fenotyp.
- AA – homozygota dominująca: dwa allele dominujące.
- Aa – heterozygota: dwa różne allele.
- aa – homozygota recesywna: dwa allele recesywne.
- Wielka litera = allel dominujący (ujawnia się już w jednej kopii), mała litera = allel recesywny (ujawnia się tylko w homozygocie).
- Przy pełnej dominacji AA i Aa wyglądają tak samo. Zapis A_ („A podkreślnik”) oznacza: „co najmniej jeden allel A, drugi dowolny”.
Gamety i segregacja alleli
Gamety (komórki jajowe i plemniki) powstają w mejozie i są haploidalne: mają po jednym chromosomie z każdej pary, a więc po jednym allelu każdego genu. Heterozygota Aa wytwarza dwa rodzaje gamet – A i a – w równych ilościach (po ½). Homozygota AA wytwarza tylko gamety A.
Pokolenia P, F1, F2 i szachownica Punnetta
P (pokolenie rodzicielskie) to krzyżowane osobniki, F1 – ich potomstwo, F2 – potomstwo z krzyżowania osobników F1 między sobą. Szachownica Punnetta to tabela: w nagłówkach wierszy wpisujesz gamety jednego rodzica, w nagłówkach kolumn – gamety drugiego, a w komórkach łączysz je w genotypy potomstwa. Każda komórka odpowiada jednej kombinacji gamet, więc przy równie prawdopodobnych gametach każda komórka ma to samo prawdopodobieństwo.
Jak odczytać genotypy z treści zadania
- Znajdź zdanie o dominacji („allel A dominuje nad a”, „cecha recesywna”) – ono ustala oznaczenia.
- Osobnik o cesze recesywnej ma zawsze genotyp aa – to najpewniejsza informacja w zadaniu.
- Osobnik o cesze dominującej to AA lub Aa. Rozstrzygają słowa: „czysta linia”, „homozygota” → AA; „heterozygota”, „mieszaniec”, „nosiciel” → Aa; „ma rodzica/dziecko o cesze recesywnej” → Aa.
- Jeśli zadanie podaje potomstwo o cesze recesywnej, każdy rodzic ma co najmniej jeden allel a.
„U grochu purpurowe kwiaty (P) dominują nad białymi (p). Roślina o purpurowych kwiatach, której jeden rodzic miał kwiaty białe, została skrzyżowana z rośliną białą”.
Odczyt: roślina biała – pp. Roślina purpurowa miała rodzica pp, więc dostała od niego allel p; jest purpurowa, więc ma też P → Pp. Krzyżówka: Pp × pp.
Wybierz genotyp
łatwePodstawyWybór odpowiedziU grochu allel T (łodyga wysoka) dominuje nad t (łodyga niska). Roślina jest niska.
Jaki genotyp ma ta roślina?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: tt
Niska łodyga to cecha recesywna – roślina musi być tt. Gdyby była wysoka, odpowiedź brzmiałaby „TT lub Tt” (nie da się rozróżnić bez krzyżówki testowej).
Słownik pojęć (28 haseł)
- Allel
- Jedna z wersji genu. Allele tego samego genu leżą w tym samym locus chromosomów homologicznych. Przykład: A i a.
- Allele wielokrotne
- Więcej niż dwa allele jednego genu w populacji (osobnik ma zawsze tylko dwa). Przykład: Iᴬ, Iᴮ, i w układzie ABO.
- Allel letalny
- Allel, który w określonym układzie (zwykle homozygotycznym) powoduje śmierć osobnika. Przykład: YY u żółtych myszy.
- Autosom
- Każdy chromosom niebędący chromosomem płci. Człowiek ma 22 pary autosomów i jedną parę chromosomów płci.
- Chromosomy homologiczne
- Para chromosomów o tych samych genach w tych samych loci; jeden od matki, drugi od ojca.
- Crossing-over
- Wymiana odcinków między chromatydami chromosomów homologicznych w profazie I mejozy; źródło gamet rekombinacyjnych.
- Dominacja pełna
- Heterozygota ma fenotyp taki jak homozygota dominująca (Aa wygląda jak AA).
- Dominacja niepełna
- Heterozygota ma fenotyp pośredni (Rr – różowe kwiaty między czerwonymi RR i białymi rr).
- Kodominacja
- Heterozygota ujawnia oba allele w pełni (IᴬIᴮ – grupa AB ma oba antygeny).
- Epistaza
- Allel jednego genu maskuje działanie innego genu (np. cc – albinos – niezależnie od genu barwy).
- Fenotyp
- Obserwowalna cecha organizmu wynikająca z genotypu i środowiska.
- Gameta
- Haploidalna komórka rozrodcza (komórka jajowa, plemnik) z jednym allelem każdego genu.
- Gen
- Odcinek DNA będący jednostką dziedziczenia; koduje zwykle jedno białko lub RNA.
- Genotyp
- Zestaw alleli osobnika, np. AaBb.
- Hemizygota
- Osobnik z jednym allelem danego genu (np. mężczyzna XʰY – gen leży tylko na X).
- Heterozygota
- Osobnik z dwoma różnymi allelami danego genu (Aa).
- Homozygota
- Osobnik z dwoma takimi samymi allelami (AA – dominująca, aa – recesywna).
- Krzyżówka testowa
- Krzyżówka osobnika o fenotypie dominującym z homozygotą recesywną w celu ustalenia jego genotypu.
- Locus
- Położenie genu na chromosomie.
- Mejoza
- Podział redukcyjny prowadzący do powstania haploidalnych gamet; podstawa praw Mendla.
- Nosiciel
- Zdrowy heterozygota mający allel recesywny choroby (Aa lub XᴴXʰ).
- Pokolenia P, F1, F2
- Rodzice, ich potomstwo i potomstwo z krzyżowania F1 między sobą.
- Rekombinacja
- Powstawanie nowych kombinacji alleli w gametach (przez crossing-over lub niezależną segregację).
- Rodowód
- Schemat pokrewieństwa z zaznaczonym występowaniem cechy (kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta).
- Segregacja alleli
- Rozdzielenie alleli z pary do różnych gamet (I prawo Mendla).
- Sprzężenie genów
- Wspólne dziedziczenie genów leżących blisko siebie na tym samym chromosomie.
- Szachownica Punnetta
- Tabela łącząca gamety rodziców w genotypy potomstwa.
- Stosunek fenotypowy
- Proporcja klas fenotypowych w potomstwie, np. 3 : 1 lub 9 : 3 : 3 : 1.
Gen ma wersje (allele). Osobnik ma dwa allele każdego genu, gameta – jeden. Genotyp zapisujemy literami (AA, Aa, aa), fenotyp to to, co widać. Z treści zadania zawsze najpierw odczytuj osobniki o cesze recesywnej (aa).
Krzyżówki jednogenowe – pięć przypadków, które musisz znać
W krzyżówce jednogenowej (monohybrydowej) śledzimy jeden gen z dwoma allelami. Istnieje tylko pięć różnych krzyżówek (nie licząc AA × AA, która jest trywialna). Dla każdej przygotowaliśmy pełny schemat: gamety, szachownicę, genotypy, fenotypy, stosunki i prawdopodobieństwa. Założenie dla wszystkich: dominacja pełna, gamety równie prawdopodobne, wszystkie genotypy żywotne.
Przypadek 1: AA × aa (czyste linie) → 100% Aa
Sytuacja: krzyżowanie dwóch czystych linii, np. groch o nasionach żółtych (AA) z zielonymi (aa). Gamety: AA → tylko A; aa → tylko a.
Potomstwo: 100% Aa, wszystkie o fenotypie dominującym (żółte). Stosunek genotypowy i fenotypowy: brak rozszczepienia (pokolenie F1 jest jednorodne).
Wskazówka maturalna: jeśli całe liczne potomstwo ma jeden fenotyp, przynajmniej jeden rodzic jest homozygotą dominującą (lub oba są homozygotami).
| ♀ \ ♂ | a |
|---|---|
| A | Aa |
Przypadek 2: Aa × Aa (dwie heterozygoty) → 1 : 2 : 1 i 3 : 1
Sytuacja: krzyżowanie osobników F1 między sobą (np. samozapylenie grochu Aa) albo dwoje zdrowych nosicieli choroby recesywnej. Gamety: każdy rodzic A i a (po ½).
Genotypy: ¼ AA, ½ Aa, ¼ aa → stosunek 1 : 2 : 1. Fenotypy: ¾ dominujący (25% + 50%), ¼ recesywny → 3 : 1.
Prawdopodobieństwa: P(AA) = 25%, P(Aa) = 50%, P(aa) = 25%, P(fenotyp dominujący) = 75%.
Wskazówka maturalna: „zdrowi rodzice mają chore dziecko” = ta krzyżówka. Zdrowe dziecko to AA lub Aa (¾), nosiciel to tylko Aa (½).
| ♀ \ ♂ | A | a |
|---|---|---|
| A | AA | Aa |
| a | Aa | aa |
Przypadek 3: Aa × aa (krzyżówka testowa) → 1 : 1
Sytuacja: heterozygota z homozygotą recesywną, np. nosiciel × osoba chora. Gamety: A, a × a.
Genotypy: ½ Aa, ½ aa → 1 : 1. Fenotypy: ½ dominujący, ½ recesywny → 1 : 1. P(aa) = 50%.
Wskazówka maturalna: stosunek 1 : 1 w potomstwie zawsze oznacza heterozygotę × homozygotę recesywną. To także schemat krzyżówki testowej (moduł 4).
| ♀ \ ♂ | a |
|---|---|
| A | Aa |
| a | aa |
Przypadek 4: AA × Aa → 100% fenotyp dominujący, genotypy 1 : 1
Sytuacja: homozygota dominująca z heterozygotą. Gamety: A × A, a.
Genotypy: ½ AA, ½ Aa → 1 : 1. Fenotypy: 100% dominujący – brak rozszczepienia fenotypowego mimo rozszczepienia genotypowego.
Wskazówka maturalna: ta krzyżówka nie ujawnia, czy osobnik dominujący jest homo- czy heterozygotą – dlatego do testowania używa się aa, a nie AA.
| ♀ \ ♂ | A | a |
|---|---|---|
| A | AA | Aa |
Przypadek 5: aa × aa → 100% aa
Sytuacja: dwa osobniki o cesze recesywnej, np. dwoje rodziców z albinizmem (w modelu jednogenowym). Gamety: a × a.
Potomstwo: 100% aa, 100% fenotyp recesywny. Cecha recesywna „hoduje się czysto”.
Wskazówka maturalna: jeśli w zadaniu dwoje rodziców o cesze recesywnej ma dziecko o cesze dominującej, model jednogenowy z pełną dominacją jest niewystarczający (np. cecha jest wielogenowa albo zaszła mutacja) – zadanie zwykle o to właśnie pyta.
| ♀ \ ♂ | a |
|---|---|
| a | aa |
| Krzyżówka | Gamety | Genotypy potomstwa | Stosunek genotypowy | Stosunek fenotypowy |
|---|---|---|---|---|
| AA × aa | A × a | Aa | 100% Aa | 100% dominujący |
| Aa × Aa | A, a × A, a | AA, Aa, aa | 1 : 2 : 1 | 3 : 1 |
| Aa × aa | A, a × a | Aa, aa | 1 : 1 | 1 : 1 |
| AA × Aa | A × A, a | AA, Aa | 1 : 1 | 100% dominujący |
| aa × aa | a × a | aa | 100% aa | 100% recesywny |
Zadanie. Mukowiscydoza jest chorobą autosomalną recesywną. Zdrowa kobieta, której brat choruje na mukowiscydozę, a rodzice są zdrowi, pyta, jakie jest prawdopodobieństwo, że jest nosicielką.
- Oznaczenia: A – allel prawidłowy, a – allel choroby. Chory brat: aa.
- Zdrowi rodzice mają chore dziecko → oboje Aa.
- Kobieta jest dzieckiem pary Aa × Aa: możliwe genotypy AA (¼), Aa (½), aa (¼).
- Wiemy, że jest zdrowa → odrzucamy aa. Zostają AA i Aa w stosunku 1 : 2.
- P(nosicielka) = 2/3 ≈ 66,7%. (Odpowiedź „50%” jest błędna – pomija warunek „zdrowa”).
„Zdrowe dziecko” ≠ „dziecko niebędące nosicielem”. Przy Aa × Aa: zdrowe = 75%, nosiciel = 50%, zdrowe i niebędące nosicielem = 25%. Czytaj polecenie dosłownie.
Zbuduj gamety
łatweJednogenoweZbuduj gametyOsobnik ma genotyp Bb.
Zaznacz gamety, jakie wytwarza.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: B; b
Gamety: B i b, po 50%. Zapis Bb to genotyp osobnika, nie gameta.
Uzupełnij krzyżówkę Aa × aa
łatweJednogenoweUzupełnij krzyżówkęKrzyżówka heterozygoty z homozygotą recesywną.
Wpisz genotypy potomstwa.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | a |
|---|---|
| A | Aa |
| a | aa |
Potomstwo: Aa i aa po 50% – stosunek 1 : 1 (genotypowy i fenotypowy).
Oblicz prawdopodobieństwo
łatweJednogenoweObliczenieKrzyżówka Aa × Aa, dominacja pełna.
Jakie jest prawdopodobieństwo potomka o fenotypie dominującym? Podaj w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 75 %
AA (¼) + Aa (½) = ¾ = 75%.
Znajdź błąd w szachownicy
łatweJednogenoweZnajdź błądUczeń rozwiązał krzyżówkę Aa × aa i otrzymał w szachownicy: AA, Aa, Aa, aa.
Na czym polega błąd?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Rodzic aa nie wytwarza gamety A, więc genotyp AA jest niemożliwy; szachownica ma 2 komórki: Aa, aa.
Homozygota aa daje tylko gamety a. Szachownica 2 × 1: Aa, aa (1 : 1). Uczeń „skopiował” szachownicę z Aa × Aa.
3 : 1 → Aa × Aa. 1 : 1 → Aa × aa. 100% jednego fenotypu → w grze jest homozygota dominująca (AA × cokolwiek) albo aa × aa. Rozpoznawanie krzyżówki po stosunku w potomstwie to umiejętność, którą matura sprawdza najczęściej.
Pierwsze i drugie prawo Mendla
Grzegorz Mendel (1866) sformułował reguły dziedziczenia na podstawie krzyżówek grochu, zanim ktokolwiek wiedział o chromosomach. Dziś oba prawa tłumaczymy przebiegiem mejozy.
I prawo Mendla – prawo czystości gamet (segregacji alleli)
Allele jednego genu rozdzielają się (segregują) podczas mejozy do różnych gamet, tak że każda gameta zawiera tylko jeden allel z pary. Podstawa cytologiczna: w anafazie I chromosomy homologiczne (a z nimi allele A i a) rozchodzą się do przeciwnych biegunów komórki.
Konsekwencja: heterozygota Aa daje gamety A i a w stosunku 1 : 1, a krzyżówka Aa × Aa daje 1 : 2 : 1.
II prawo Mendla – prawo niezależnej segregacji
Allele różnych genów segregują do gamet niezależnie od siebie: to, który allel genu A trafił do gamety, nie wpływa na to, który allel genu B tam trafi. Podstawa cytologiczna: każda para chromosomów homologicznych ustawia się w metafazie I niezależnie od innych par, więc dihybryda AaBb wytwarza cztery rodzaje gamet (AB, Ab, aB, ab) po ¼.
Kiedy proste proporcje mendlowskie nie obowiązują?
| Sytuacja | Co się zmienia | Gdzie o tym czytać |
|---|---|---|
| Dominacja niepełna lub kodominacja | Heterozygota ma własny fenotyp: 3 : 1 staje się 1 : 2 : 1 | moduł 6 |
| Allele letalne | Jedna klasa potomstwa ginie: 1 : 2 : 1 staje się 2 : 1 | moduł 7 |
| Współdziałanie genów (epistaza) | 9 : 3 : 3 : 1 zmienia się np. w 9 : 3 : 4, 12 : 3 : 1, 9 : 7 | moduł 8 |
| Geny sprzężone z płcią | Wynik zależy od płci potomstwa; mężczyzna jest hemizygotą | moduł 9 |
| Geny sprzężone (na jednym chromosomie) | Brak niezależnej segregacji; gamety rekombinacyjne są rzadsze | moduły 10–11 |
| Geny pozajądrowe (mitochondria, chloroplasty) | Dziedziczenie po matce, bez szachownicy | moduł 13 |
Ile rodzajów gamet wytwarza osobnik AaBbCCdd (geny niesprzężone)? Liczymy pary heterozygotyczne: A i B – dwie. 22 = 4 gamety: ABCd, AbCd, aBCd, abCd. Pary homozygotyczne (CC, dd) nie zwiększają liczby rodzajów gamet.
Które prawo?
łatwePrawa MendlaWybór odpowiedziDihybryda AaBb wytwarza gamety AB, Ab, aB, ab w równych proporcjach.
Z którego prawa Mendla wynika ten fakt?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Z obu praw jednocześnie: każda gameta ma jeden allel z pary (I), a allele różnych genów łączą się losowo (II).
I prawo: w gamecie jest tylko A lub a (i tylko B lub b). II prawo: allel genu A trafia do gamety niezależnie od tego, który allel genu B – stąd cztery równoliczne kombinacje.
I prawo: jeden allel z pary na gametę (anafaza I). II prawo: allele różnych genów łączą się w gametach losowo (metafaza I) – ale tylko wtedy, gdy geny leżą na różnych chromosomach lub daleko od siebie.
Krzyżówki testowe: jak ustalić genotyp osobnika o fenotypie dominującym
Osobnik o fenotypie dominującym może być AA albo Aa – z wyglądu nie da się tego odróżnić. Krzyżówka testowa to krzyżowanie takiego osobnika z homozygotą recesywną (aa). Homozygota recesywna przekazuje tylko allel a, więc fenotyp potomstwa „odczytuje” gamety badanego osobnika.
Jeśli badany osobnik jest AA
| ♀ \ ♂ | a |
|---|---|
| A | Aa |
Całe potomstwo ma fenotyp dominujący.
Jeśli badany osobnik jest Aa
| ♀ \ ♂ | a |
|---|---|
| A | Aa |
| a | aa |
Połowa potomstwa ma fenotyp recesywny (1 : 1).
- Pojawienie się choćby jednego potomka recesywnego dowodzi, że badany osobnik jest heterozygotą.
- Brak potomków recesywnych w licznym potomstwie sugeruje homozygotę (im więcej potomstwa, tym pewniej), ale formalnie nie dowodzi – na maturze pisz „najprawdopodobniej”.
- Dla dihybrydy testujemy z aabb: potomstwo 1 : 1 : 1 : 1 → badany to AaBb; 1 : 1 tylko dla jednej cechy → heterozygota tylko w jednym genie.
Zadanie. Czarną samicę królika (B – czarna, b – biała) skrzyżowano z białym samcem. W trzech miotach urodziło się 11 czarnych i 10 białych królików. Ustal genotyp samicy i zapisz krzyżówkę.
- Biały samiec: bb (cecha recesywna). To krzyżówka testowa.
- Białe potomstwo (bb) musiało dostać b od matki → matka ma allel b; jest czarna → ma B. Genotyp: Bb.
- Krzyżówka: P: Bb × bb; gamety: B, b × b; F1: Bb (czarne), bb (białe) – 1 : 1.
- Sprawdzenie: 11 : 10 ≈ 1 : 1 – zgodne.
Krzyżówka wsteczna (z dowolnym rodzicem) to nie to samo co testowa. Krzyżówka z rodzicem AA daje w całości fenotyp dominujący i niczego nie rozstrzyga.
Odtwórz rodziców
średnieKrzyżówki testoweOdtwórz rodzicówW krzyżówce testowej potomstwo było w połowie czarne, w połowie brązowe (B – czarna, b – brązowa).
Podaj genotypy obojga rodziców.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Bb × bb
Partner testowy: bb. Stosunek 1 : 1 → badany osobnik Bb.
Partner testowy to zawsze homozygota recesywna. Fenotyp recesywny w potomstwie = heterozygota; 1 : 1 = heterozygota; 100% dominujących = (najpewniej) homozygota.
Krzyżówki dwugenowe: gamety AB, Ab, aB, ab i stosunek 9 : 3 : 3 : 1
Krzyżówka dwugenowa (dihybrydowa) śledzi dwa geny jednocześnie. Przy niezależnym dziedziczeniu jest to po prostu dwie krzyżówki jednogenowe naraz – i tak najlepiej o niej myśleć.
Jak wypisać gamety dihybrydy
Z genotypu AaBb bierzesz jeden allel genu A (A lub a) i jeden allel genu B (B lub b). Kombinacje: AB, Ab, aB, ab – po ¼. Metoda „rozgałęzienia”: A → (B, b) daje AB, Ab; a → (B, b) daje aB, ab. Liczba rodzajów gamet to 2n, gdzie n to liczba par heterozygotycznych: AaBb → 4, AaBB → 2 (AB, aB), AABB → 1 (AB).
Najczęstszy błąd na maturze: gamety „Aa, Bb”. Gameta nie może mieć dwóch alleli tego samego genu. Każda gameta dihybrydy ma dokładnie jedną literę z pary A/a i jedną z pary B/b.
AaBb × AaBb – szachownica 4 × 4
| ♀ \ ♂ | AB | Ab | aB | ab |
|---|---|---|---|---|
| AB | AABB | AABb | AaBB | AaBb |
| Ab | AABb | AAbb | AaBb | Aabb |
| aB | AaBB | AaBb | aaBB | aaBb |
| ab | AaBb | Aabb | aaBb | aabb |
Odczyt fenotypów (dominacja pełna): 9 A_B_ (niebieskie pola) : 3 A_bb : 3 aaB_ : 1 aabb. Genotypów jest 9: AABB (1), AABb (2), AaBB (2), AaBb (4), AAbb (1), Aabb (2), aaBB (1), aaBb (2), aabb (1).
- Oboje rodzice to dihybrydy AaBb.
- Dominacja pełna w obu genach.
- Geny leżą na różnych chromosomach (lub daleko) – niezależna segregacja.
- Brak współdziałania genów (epistazy).
- Wszystkie genotypy są jednakowo żywotne.
Zmiana któregokolwiek założenia zmienia stosunek. Na maturze często trzeba wskazać, które założenie nie jest spełnione.
Metoda bez szachownicy: rozbij na geny i pomnóż
Dla P(aabb) z AaBb × AaBb: P(aa) = ¼, P(bb) = ¼, P(aabb) = ¼ · ¼ = 1/16. Dla P(A_bb): ¾ · ¼ = 3/16. Dla krzyżówki AaBb × Aabb: gen A daje 3 : 1, gen B daje 1 : 1 → fenotypy (3 : 1) × (1 : 1) = 3 : 3 : 1 : 1. Ta metoda jest szybsza i mniej podatna na błędy niż 16 komórek, a przy trzech genach (64 komórki) – jedyna sensowna.
Cztery krzyżówki do przećwiczenia
| Krzyżówka | Gamety | Komórki | Stosunek fenotypowy | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| AaBb × AaBb | 4 × 4 | 16 | 9 : 3 : 3 : 1 | klasyczne F2 |
| AaBb × aabb | 4 × 1 | 4 | 1 : 1 : 1 : 1 | krzyżówka testowa dihybrydy |
| AABB × aabb | 1 × 1 | 1 | 100% AaBb | otrzymywanie F1 |
| AaBb × Aabb | 4 × 2 | 8 | 3 : 3 : 1 : 1 | (3 : 1) × (1 : 1) |
Zadanie. U pomidora allel A (łodyga wysoka) dominuje nad a (karłowata), a B (owoce czerwone) nad b (żółte). Skrzyżowano roślinę wysoką o czerwonych owocach, heterozygotyczną pod względem obu cech, z rośliną karłowatą o żółtych owocach. Podaj stosunek fenotypowy potomstwa i prawdopodobieństwo rośliny karłowatej o czerwonych owocach.
- Genotypy: AaBb × aabb.
- Gamety: AB, Ab, aB, ab (po ¼) × ab.
- Potomstwo: AaBb (wysoka czerwona), Aabb (wysoka żółta), aaBb (karłowata czerwona), aabb (karłowata żółta) – po ¼.
- Stosunek fenotypowy: 1 : 1 : 1 : 1.
- P(karłowata czerwona) = P(aa) · P(B_) = ½ · ½ = ¼ = 25%.
Gamety osobnika AaBb
łatweDwugenoweZbuduj gametyGeny niesprzężone.
Zaznacz wszystkie gamety osobnika AaBb.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: AB; Ab; aB; ab
AB, Ab, aB, ab – po ¼.
Szachownica AaBb × aabb
średnieDwugenoweUzupełnij krzyżówkęKrzyżówka testowa dihybrydy (geny niesprzężone).
Uzupełnij szachownicę.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | ab |
|---|---|
| AB | AaBb |
| Ab | Aabb |
| aB | aaBb |
| ab | aabb |
AaBb, Aabb, aaBb, aabb – po 25%.
9/16 w procentach
średnieDwugenoweObliczenieKrzyżówka AaBb × AaBb, geny niesprzężone, dominacja pełna.
Oblicz prawdopodobieństwo fenotypu A_B_. Podaj w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 56,25 %
¾ · ¾ = 9/16 = 56,25%.
Dihybryda daje 2n gamet. 9 : 3 : 3 : 1 wymaga pięciu założeń. Zamiast rysować 16 pól, mnóż prawdopodobieństwa dla każdego genu osobno – to działa także dla 3 i więcej genów.
Dominacja niepełna, kodominacja i allele wielokrotne: grupy krwi ABO i Rh
Dominacja niepełna
Heterozygota ma fenotyp pośredni. Klasyczny przykład: dziwaczek (Mirabilis jalapa) – RR kwiaty czerwone, rr białe, Rr różowe. Krzyżówka Rr × Rr daje 1 czerwona : 2 różowe : 1 biała – stosunek fenotypowy jest równy genotypowemu (1 : 2 : 1), bo każdy genotyp wygląda inaczej. Krzyżówka różowa × biała (Rr × rr) daje 1 : 1 różowe : białe, a czerwonych nie będzie wcale.
Kodominacja
Heterozygota ujawnia oba allele w pełni – nie „po połowie”, ale „oba naraz”. Przykład: układ grupowy MN: LᴹLᴹ – grupa M, LᴺLᴺ – grupa N, LᴹLᴺ – grupa MN (na krwinkach obecne oba antygeny). Liczbowo kodominacja daje takie same proporcje jak dominacja niepełna (1 : 2 : 1 z Aa × Aa); różnica jest w interpretacji fenotypu.
Allele wielokrotne: układ ABO
Gen grupy krwi ABO ma w populacji trzy allele: Iᴬ, Iᴮ oraz i. Allele Iᴬ i Iᴮ są względem siebie kodominujące, a oba dominują nad i. Każdy człowiek ma oczywiście tylko dwa allele.
| Grupa krwi (fenotyp) | Genotypy | Antygeny na krwinkach | Gamety |
|---|---|---|---|
| A | IᴬIᴬ, Iᴬi | A | Iᴬ (oraz i u heterozygoty) |
| B | IᴮIᴮ, Iᴮi | B | Iᴮ (oraz i u heterozygoty) |
| AB | IᴬIᴮ | A i B | Iᴬ, Iᴮ |
| 0 | ii | brak | i |
Jak rozwiązywać zadania z grupami krwi
- Grupa 0 to zawsze ii, grupa AB to zawsze IᴬIᴮ – od nich zaczynaj.
- Osoba z grupą A lub B jest Iᴬi / Iᴮi, jeśli ma rodzica lub dziecko z grupą 0 (albo zadanie mówi „heterozygota”).
- Rysuj szachownicę 2 × 2 tak jak dla zwykłej krzyżówki – allel i zachowuje się jak allel recesywny.
- Przy liczeniu prawdopodobieństwa grupy A (lub B) sumuj genotypy: np. IᴬIᴬ + Iᴬi.
Iᴬi × Iᴮi – wszystkie cztery grupy
| ♀ \ ♂ | IB | i |
|---|---|---|
| IA | IAIB | IAi |
| i | IBi | ii |
AB : A : B : 0 = 1 : 1 : 1 : 1 (po 25%).
IᴬIᴮ × ii – nigdy AB ani 0
| ♀ \ ♂ | i |
|---|---|
| IA | IAi |
| IB | IBi |
A : B = 1 : 1. Rodzic AB nie może mieć dziecka z grupą 0, a rodzic 0 – dziecka z grupą AB.
Wykluczanie niemożliwych genotypów
Grupy krwi pozwalają wykluczyć ojcostwo, ale nigdy go nie dowodzą. Dziecko z grupą 0 wymaga allelu i od każdego rodzica, więc rodzic z grupą AB jest wykluczony. Dziecko z grupą AB wymaga Iᴬ od jednego i Iᴮ od drugiego rodzica, więc rodzic z grupą 0 jest wykluczony. Dziecko B przy matce 0 (ii) musiało dostać Iᴮ od ojca – mężczyzna IᴬIᴬ lub ii jest wykluczony.
Uproszczony model Rh
W szkolnym modelu czynnik Rh warunkuje jeden gen z dwoma allelami: D (Rh+) dominuje nad d (Rh−). Rh+ to DD lub Dd, Rh− to dd. Rodzice Rh+ (Dd × Dd) mogą mieć dziecko Rh− z prawdopodobieństwem ¼. Rzeczywisty układ Rh obejmuje kilka antygenów (D, C, c, E, e) i jest bardziej złożony, ale na maturze obowiązuje model jednogenowy – zaznacz to w rozwiązaniu, jeśli zadanie o to pyta. Geny ABO (chromosom 9) i Rh (chromosom 1) dziedziczą się niezależnie, więc zadania łączące oba układy rozwiązuje się regułą mnożenia.
Zadanie. Matka ma grupę krwi A, ojciec B. Ich pierwsze dziecko ma grupę 0. Jakie jest prawdopodobieństwo, że drugie dziecko będzie miało grupę AB?
- Dziecko 0 = ii → od każdego rodzica dostało i. Matka: Iᴬi, ojciec: Iᴮi.
- Gamety: Iᴬ, i × Iᴮ, i.
- Szachownica: IᴬIᴮ (AB), Iᴬi (A), Iᴮi (B), ii (0) – po ¼.
- P(AB) = ¼ = 25%. Pierwsze dziecko nie wpływa na drugie (zdarzenia niezależne).
Zapis „Iᴬ i⁰” jest nieprecyzyjny – stosuj Iᴬ, Iᴮ, i (lub IᴬIᴬ, Iᴬi…). Allel i w indeksie górnym nie ma litery, bo nie wytwarza antygenu. Pamiętaj też: „rodzice z grupą A i B” nie określają genotypów – zadanie musi dać dodatkową informację (np. dziecko 0), inaczej trzeba rozpatrzyć warianty.
Szachownica grup krwi
średnieGrupy krwi ABO i RhUzupełnij krzyżówkęRodzice: IAi × IBi. W komórkach wpisz genotypy (np. IAi – strona sama zamieni zapis na indeksy górne).
Uzupełnij szachownicę.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | IB | i |
|---|---|---|
| IA | IAIB | IAi |
| i | IBi | ii |
IAIB (AB), IAi (A), IBi (B), ii (0) – po 25%.
Dominacja niepełna – różowe kwiaty
średnieDominacja niepełna i kodominacjaObliczenieDziwaczek: RR – czerwone, Rr – różowe, rr – białe. Skrzyżowano roślinę różową z białą.
Jakie jest prawdopodobieństwo rośliny różowej? Podaj w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %
Rr × rr → Rr (różowe) : rr (białe) = 1 : 1 → 50%. Czerwonych nie będzie wcale.
Dominacja niepełna i kodominacja: 1 : 2 : 1 fenotypów z Aa × Aa. ABO: trzy allele, i recesywny, Iᴬ i Iᴮ kodominujące; 0 = ii, AB = IᴬIᴮ. Grupy krwi wykluczają, nie dowodzą. Rh w modelu szkolnym: D_ / dd.
Allele letalne: skąd bierze się stosunek 2 : 1
Allel letalny powoduje śmierć osobnika (zwykle w rozwoju zarodkowym), gdy występuje w określonym układzie – najczęściej homozygotycznym. Jeśli taki allel ma jednocześnie widoczny efekt u heterozygot (np. żółta sierść myszy, brak ogona u kotów manx), krzyżówka dwóch heterozygot daje w żywym potomstwie stosunek 2 : 1 zamiast 3 : 1.
Przed i po uwzględnieniu letalności
Zarodki (szachownica Yy × Yy)
| ♀ \ ♂ | Y | y |
|---|---|---|
| Y | YY | Yy |
| y | Yy | yy |
Przed selekcją: YY ¼, Yy ½, yy ¼ (1 : 2 : 1); żółte zarodki (YY + Yy) = ¾.
Urodzone myszy
YY obumiera. Zostają Yy (2 części) i yy (1 część): żółte : szare = 2 : 1. P(żółta | urodzona) = 2/3 ≈ 66,7%, P(szara | urodzona) = 1/3 ≈ 33,3%. Mioty są o ok. ¼ mniejsze niż zwykle.
Wniosek hodowlany: nie da się uzyskać czystej (homozygotycznej) linii żółtych myszy ani kotów manx.
Gdy zadanie pyta o „urodzone” lub „żywe” potomstwo, usuń klasę letalną i przelicz udziały pozostałych klas tak, aby sumowały się do 100% (dzielisz przez sumę części, które przeżyły). Gdy pyta o zarodki lub zygoty – liczysz bez usuwania.
Letalność recesywna bez efektu u heterozygot
Wiele alleli letalnych jest w pełni recesywnych: homozygota ll ginie, a heterozygota Ll jest zdrowa i wygląda jak LL. Wtedy z krzyżówki Ll × Ll rodzi się potomstwo o jednym fenotypie (zdrowe), w stosunku genotypowym LL : Ll = 1 : 2, a „brakującej” ¼ nie widać w fenotypach – tylko w liczebności miotów. Stosunek 2 : 1 jest więc widoczny tylko wtedy, gdy allel letalny jest dominujący pod względem jakiejś cechy fenotypowej.
Zadanie. U kur allel C warunkuje skrócone nogi (creeper) i jest letalny w homozygocie. Skrzyżowano dwa kurczaki creeper. Jaki procent wyklutych piskląt będzie miał normalne nogi?
- Rodzice: Cc × Cc (CC nie przeżywa, więc każdy creeper jest Cc).
- Zygoty: CC ¼, Cc ½, cc ¼.
- CC ginie. Wyklute: Cc (2 części), cc (1 część).
- P(normalne nogi, cc) = 1/3 ≈ 33,3%.
Allel letalny – udział wśród żywych
średnieAllele letalneObliczenieAllel C (brak ogona u kotów manx) jest letalny w homozygocie. Krzyżówka Cc × Cc.
Jaki procent urodzonych kociąt będzie miał ogon (cc)? Podaj z dokładnością do 0,1.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Udział kociąt z ogonem (%): 33,33 %
CC ginie; z pozostałych 3 części cc to 1 → 1/3 ≈ 33,3%.
2 : 1 = 1 : 2 : 1 bez klasy homozygot dominujących. Rozróżniaj „zarodki” (bez usuwania) i „urodzone” (po usunięciu i przeliczeniu).
Współdziałanie genów i epistaza: 9 : 3 : 4, 12 : 3 : 1, 9 : 7
Gdy dwa geny wpływają na tę samą cechę, klasy 9 : 3 : 3 : 1 mogą się „zlewać”. Nie ucz się proporcji na pamięć – ucz się mechanizmu, a proporcję wyprowadzisz z szachownicy 9 : 3 : 3 : 1, grupując klasy.
Zawsze zacznij od czterech klas genotypowych F2: A_B_ (9), A_bb (3), aaB_ (3), aabb (1). Potem ustal na podstawie opisu w zadaniu, które z nich mają ten sam fenotyp, i dodaj ich liczby.
Epistaza recesywna – 9 : 3 : 4
Mechanizm: recesywna homozygota jednego genu (cc) blokuje ujawnienie drugiego genu. Przykład: barwa sierści myszy – gen C warunkuje wytwarzanie barwnika (cc = albinos), gen A decyduje o jego rozmieszczeniu (A_ aguti, aa czarna). Mysz cc jest albinosem bez względu na gen A.
Grupowanie: A_C_ (9) aguti; aaC_ (3) czarne; A_cc (3) + aacc (1) = 4 albinosy → 9 : 3 : 4.
Epistaza dominująca – 12 : 3 : 1
Mechanizm: dominujący allel jednego genu (W) blokuje drugi gen. Przykład: barwa owoców dyni – W_ owoce białe niezależnie od genu Y; u ww: Y_ żółte, yy zielone.
Grupowanie: W_Y_ (9) + W_yy (3) = 12 białe; wwY_ (3) żółte; wwyy (1) zielone → 12 : 3 : 1.
Geny komplementarne – 9 : 7
Mechanizm: do powstania cechy potrzebne są allele dominujące obu genów (np. dwa enzymy w jednym szlaku syntezy barwnika). Przykład: barwa kwiatów groszku pachnącego – C_P_ purpurowe; każdy inny genotyp białe.
Grupowanie: C_P_ (9) purpurowe; C_pp (3) + ccP_ (3) + ccpp (1) = 7 białe → 9 : 7. Charakterystyczne: dwie białe linie czyste (CCpp × ccPP) dają całe F1 purpurowe.
Inne modele
| Stosunek F2 | Model | Które klasy się łączą | Przykład |
|---|---|---|---|
| 9 : 3 : 3 : 1 | brak współdziałania | żadne | groch Mendla |
| 9 : 3 : 4 | epistaza recesywna | A_cc + aacc | albinizm u myszy |
| 12 : 3 : 1 | epistaza dominująca | W_Y_ + W_yy | barwa dyni |
| 9 : 7 | geny komplementarne (podwójna epistaza recesywna) | C_pp + ccP_ + ccpp | groszek pachnący |
| 13 : 3 | epistaza dominująca z „dodatkiem” aabb | A_B_ + A_bb + aabb | barwa upierzenia kur |
| 9 : 6 : 1 | geny o działaniu kumulatywnym (duplikacja z efektem addytywnym) | A_bb + aaB_ | kształt owocu dyni; umaszczenie świń duroc w informatorze CKE |
| 15 : 1 | geny zduplikowane | wszystko poza aabb | kształt torebki tasznika |
Zadanie. Umaszczenie świń duroc: B_D_ ciemnorude, bbdd białe, B_dd lub bbD_ piaskowe (geny niesprzężone). Ciemnorudą samicę BbDd skrzyżowano z białym samcem. Jakie jest prawdopodobieństwo prosięcia piaskowego?
- Genotypy: BbDd × bbdd (biały = podwójna homozygota recesywna).
- Gamety: BD, Bd, bD, bd × bd.
- Potomstwo: BbDd (ciemnorude), Bbdd (piaskowe), bbDd (piaskowe), bbdd (białe) – po ¼.
- P(piaskowe) = ¼ + ¼ = ½ = 50%.
W zasadach oceniania CKE za takie zadanie przyznaje się 3 pkt: za genotypy rodziców, za zapis krzyżówki i za prawdopodobieństwo.
Rozpoznaj stosunek
średnieEpistazaWybór odpowiedziW F2 z krzyżówki dwóch dihybryd otrzymano 9 : 7.
Jaki mechanizm to wyjaśnia?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Geny komplementarne – fenotyp dominujący wymaga allelu dominującego obu genów.
Tylko A_B_ (9/16) ma fenotyp „pełny”; A_bb, aaB_ i aabb wyglądają jednakowo (7/16).
Każdy „dziwny” stosunek z krzyżówki dihybryd to pogrupowane 9 : 3 : 3 : 1. Odczytaj z treści zadania, który genotyp maskuje który, i dodaj klasy.
Dziedziczenie cech sprzężonych z płcią: hemofilia i daltonizm
Chromosomy X i Y, hemizygotyczność
U człowieka kobieta ma chromosomy XX, mężczyzna – XY. Chromosom X niesie wiele genów (np. czynników krzepnięcia, barwników siatkówki), a Y – niewiele, głównie związanych z determinacją płci (gen SRY). Mężczyzna ma więc tylko jeden allel każdego genu z chromosomu X – jest hemizygotą. Dlatego recesywny allel na X ujawnia się u mężczyzny od razu, a u kobiety dopiero w homozygocie.
- Allele piszemy w indeksie górnym przy X: Xᴴ (prawidłowy), Xʰ (hemofilia); Xᴰ (prawidłowe widzenie), Xᵈ (daltonizm).
- Kobieta: XᴴXᴴ zdrowa, XᴴXʰ zdrowa nosicielka, XʰXʰ chora. Mężczyzna: XᴴY zdrowy, XʰY chory. Y nie ma tego genu – nie pisz „Yʰ”.
- Gamety: kobieta daje Xᴴ lub Xʰ; mężczyzna daje X (z jego allelem) albo Y. Gameta z Y daje syna, gameta z X – córkę.
Skąd syn, a skąd córka dostaje chromosom X?
Syn dostaje X zawsze od matki (od ojca dostaje Y). Córka dostaje jeden X od matki i jeden od ojca. Wnioski: choroba recesywna sprzężona z X u syna pochodzi od matki; chory ojciec przekazuje allel wszystkim córkom (będą co najmniej nosicielkami) i żadnemu synowi.
Dziedziczenie recesywne sprzężone z X – cztery krzyżówki
Nosicielka × zdrowy: XᴴXʰ × XᴴY
| ♀ \ ♂ | XH | Y |
|---|---|---|
| XH | XHXH | XHY |
| Xh | XHXh | XhY |
Córki: wszystkie zdrowe (½ nosicielek). Synowie: ½ chorych. Wśród wszystkich dzieci chory syn = 25%.
Nosicielka × chory: XᴴXʰ × XʰY
| ♀ \ ♂ | Xh | Y |
|---|---|---|
| XH | XHXh | XHY |
| Xh | XhXh | XhY |
Jedyna typowa sytuacja, w której rodzi się chora córka. Chore: ½ córek i ½ synów.
Zdrowa (nienosicielka) × chory: XᴴXᴴ × XʰY
| ♀ \ ♂ | Xh | Y |
|---|---|---|
| XH | XHXh | XHY |
Wszystkie córki nosicielki, wszyscy synowie zdrowi. Choroba „przeskakuje” pokolenie – pojawi się u wnuków (synów córek).
Chora × zdrowy: XʰXʰ × XᴴY
| ♀ \ ♂ | XH | Y |
|---|---|---|
| Xh | XHXh | XhY |
Wszyscy synowie chorzy, wszystkie córki nosicielki („dziedziczenie krzyżowe”).
Dla XᴴXʰ × XᴴY: chory syn to 1 z 4 komórek szachownicy = 25% wszystkich dzieci, ale 1 z 2 synów = 50% synów. Jeśli polecenie brzmi „jakie jest prawdopodobieństwo, że syn będzie chory” – odpowiedź 50%; „że dziecko będzie chorym synem” – 25%. Gdy płeć dziecka jest już znana (np. z USG), liczysz tylko komórki tej płci.
Dziedziczenie dominujące sprzężone z X
Rzadsze (np. krzywica oporna na witaminę D, allel Xᴿ). Jeden allel wystarcza do choroby u obu płci. Charakterystyczne: chory ojciec (XᴿY) ma wszystkie córki chore i wszystkich synów zdrowych; chora matka heterozygotyczna przekazuje chorobę połowie dzieci niezależnie od płci. Chorych kobiet jest więcej niż mężczyzn (mają dwa X, więc dwie „szanse”).
Dziedziczenie sprzężone z Y (holandryczne)
Geny leżące tylko na Y przekazuje ojciec wszystkim synom i żadnej córce; cecha występuje wyłącznie u mężczyzn, w każdym pokoleniu, po linii męskiej. W rodowodzie: każdy syn chorego ojca jest chory.
Nosicielstwo i dlaczego mężczyźni chorują częściej
Nosicielka (XᴴXʰ) jest zdrowa, bo allel Xᴴ dominuje; może jednak przekazać Xʰ połowie dzieci. Jeśli częstość allelu daltonizmu wynosi ok. 8%, choruje ok. 8% mężczyzn (wystarczy jeden allel), ale tylko ok. 0,08² ≈ 0,6% kobiet (potrzebne dwa allele).
Zadanie. Kobieta widząca barwy prawidłowo, której ojciec był daltonistą, ma dzieci z daltonistą. Jakie jest prawdopodobieństwo, że ich córka będzie daltonistką? A że dziecko będzie zdrową córką?
- Ojciec kobiety XᵈY przekazał jej Xᵈ; widzi prawidłowo → XᴰXᵈ (nosicielka). Mąż: XᵈY.
- Gamety: Xᴰ, Xᵈ × Xᵈ, Y.
- Potomstwo: XᴰXᵈ (zdrowa córka), XᵈXᵈ (chora córka), XᴰY (zdrowy syn), XᵈY (chory syn) – po ¼.
- P(córka daltonistka | córka) = ½ = 50%. P(zdrowa córka) wśród wszystkich dzieci = ¼ = 25%.
Szachownica dla hemofilii
średnieSprzężone z płciąUzupełnij krzyżówkęNosicielka XHXh × zdrowy mężczyzna XHY. Wpisuj genotypy w postaci XHXh, XhY itd.
Uzupełnij szachownicę.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | XH | Y |
|---|---|---|
| XH | XHXH | XHY |
| Xh | XHXh | XhY |
XHXH, XHXh, XHY, XhY – po 25%. Chory może być tylko syn.
Wśród synów czy wśród dzieci?
średnieSprzężone z płciąObliczenieNosicielka daltonizmu XDXd × zdrowy mężczyzna XDY.
Podaj prawdopodobieństwo daltonizmu wśród synów oraz wśród wszystkich dzieci (w procentach).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Wśród synów (%): 50 %; Wśród wszystkich dzieci (%): 25 %
Wśród synów: ½ = 50%. Wśród wszystkich dzieci: ½ · ½ = 25%.
Syn: X od matki. Córka: X od obojga. Mężczyzna jest hemizygotą. Zawsze sprawdź, czy pytanie dotyczy „synów”, „córek” czy „wszystkich dzieci”, i czy znany jest genotyp ojca.
Sprzężenie genów i crossing-over
Geny leżące na tym samym chromosomie są sprzężone: dziedziczą się razem, bo chromosom trafia do gamety w całości. Prawo niezależnej segregacji ich nie dotyczy. Jedynym sposobem na nowe kombinacje alleli sprzężonych jest crossing-over – wymiana odcinków między chromatydami chromosomów homologicznych w profazie I mejozy (chromosomowa teoria dziedziczności Morgana).
Układ cis i trans
Dihybryda AaBb z genami sprzężonymi może mieć allele rozmieszczone na dwa sposoby. Zapisujemy to kreską ułamkową oddzielającą chromosomy homologiczne:
- cis (sprzężenie): AB/ab – oba allele dominujące na jednym chromosomie. Gamety rodzicielskie: AB, ab; rekombinacyjne: Ab, aB.
- trans (odpychanie): Ab/aB – po jednym allelu dominującym na każdym chromosomie. Gamety rodzicielskie: Ab, aB; rekombinacyjne: AB, ab.
Ten sam genotyp „AaBb” daje więc różne wyniki krzyżówki w zależności od fazy – bez tej informacji zadania o genach sprzężonych nie da się rozwiązać.
Częstość rekombinacji
Jeśli częstość rekombinacji między genami wynosi r (np. 20%), to gamety rekombinacyjne stanowią łącznie r (każda z dwóch klas po r/2 = 10%), a rodzicielskie 1 − r (każda po (1 − r)/2 = 40%). Dla AB/ab przy r = 20%: AB 40%, ab 40%, Ab 10%, aB 10%. Prawdopodobieństwo genotypu potomka to iloczyn prawdopodobieństw gamet, więc komórki szachownicy nie są równoważne.
| Gameta dihybrydy | Rodzaj | Udział | Potomstwo (× ab) | Fenotyp |
|---|---|---|---|---|
| AB | rodzicielska | 40% | AaBb | A_B_ |
| ab | rodzicielska | 40% | aabb | aabb |
| Ab | rekombinacyjna | 10% | Aabb | A_bb |
| aB | rekombinacyjna | 10% | aaBb | aaB_ |
Przypadki skrajne: r = 0 – sprzężenie całkowite, tylko gamety rodzicielskie (geny dziedziczą się jak jeden); r = 50% – wynik nieodróżnialny od niezależnej segregacji (1 : 1 : 1 : 1). Częstość rekombinacji nigdy nie przekracza 50%, bo pojedynczy crossing-over obejmuje tylko dwie z czterech chromatyd, a podwójny przywraca układ rodzicielski.
Jak rozpoznać sprzężenie w krzyżówce testowej dihybrydy: cztery klasy potomstwa, ale dwie liczne i dwie nieliczne (zamiast 1 : 1 : 1 : 1). Liczne = gamety rodzicielskie (mówią o fazie cis/trans), nieliczne = rekombinanty (ich udział = częstość rekombinacji).
Ograniczenia prostego modelu
Model „r/2 na każdą klasę rekombinantów” zakłada brak interferencji (crossing-over w jednym miejscu nie wpływa na sąsiednie), jednakową rekombinację u obu płci (u samców muszki owocowej crossing-over nie zachodzi!) i pomija podwójne crossing-over, które przy dużych odległościach zaniża zmierzoną częstość rekombinacji.
Zadanie. U muszki owocowej geny b (czarne ciało) i vg (szczątkowe skrzydła) są sprzężone; r = 17%. Samicę heterozygotyczną o układzie cis (b⁺vg⁺/b vg) skrzyżowano z samcem b vg/b vg. Jaki procent potomstwa będzie miał czarne ciało i normalne skrzydła?
- Szukany fenotyp: czarne ciało (b b) i normalne skrzydła (vg⁺ _) → potomek b vg⁺/b vg.
- Wymaga gamety b vg⁺ od samicy. W układzie cis b⁺vg⁺/b vg jest to gameta rekombinacyjna.
- Udział: r/2 = 17%/2 = 8,5%.
- Samiec daje tylko b vg, więc P = 8,5%.
Gamety przy sprzężeniu
trudneSprzężenie genówWybór odpowiedziOsobnik AB/ab, częstość rekombinacji 10%.
Który zestaw gamet jest poprawny?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: AB 45%, ab 45%, Ab 5%, aB 5%
Rodzicielskie (AB, ab) po 45%, rekombinacyjne (Ab, aB) po 5%.
Oblicz częstość rekombinacji
trudneSprzężenie genówObliczenieKrzyżówka testowa dała: 180 AaBb, 170 aabb, 25 Aabb, 25 aaBb.
Oblicz częstość rekombinacji (w %).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Częstość rekombinacji (%): 12,5 %
(25 + 25)/(180 + 170 + 25 + 25) = 50/400 = 12,5%.
Geny sprzężone: brak niezależnej segregacji. Rekombinanty razem = r, każda klasa r/2. Sprawdź fazę (cis/trans) – od niej zależy, które gamety są rzadkie.
Mapowanie genetyczne: odległości w centymorganach i kolejność genów
Im dalej od siebie leżą geny na chromosomie, tym częściej dochodzi między nimi do crossing-over. Dlatego częstość rekombinacji jest miarą odległości: 1% rekombinacji = 1 jednostka mapowa = 1 centymorgan (cM).
Krok 1. Obliczanie częstości rekombinacji z krzyżówki testowej
RF = (liczba rekombinantów) / (liczba wszystkich potomków) × 100%. Rekombinanty to dwie najmniej liczne klasy.
Potomstwo z krzyżówki testowej: 410 AaBb, 390 aabb, 95 Aabb, 105 aaBb. Rekombinanty: 95 + 105 = 200. RF = 200/1000 = 20% → odległość A–B = 20 cM.
Krok 2. Kolejność trzech genów z odległości parami
Mając trzy odległości (A–B, B–C, A–C), gen środkowy to ten, dla którego suma dwóch mniejszych odległości daje największą. A–B = 12 cM, B–C = 5 cM, A–C = 17 cM → 12 + 5 = 17 → B jest pośrodku: A–B–C. Jeśli suma się nie zgadza dokładnie (np. 12 + 5 = 17, a zmierzono A–C = 16), przyczyną jest podwójny crossing-over, który „ukrywa” część rekombinacji między skrajnymi genami – odległość z mapy jest wtedy większa niż zmierzona bezpośrednio.
Krok 3. Krzyżówka trzypunktowa (zaawansowane)
Z krzyżówki testowej trójheterozygoty ABC/abc × abc/abc otrzymujemy 8 klas potomstwa. Zadania z trzema genami pojawiają się na maturze rzadko; podstawa programowa wymaga obliczania odległości i określania kolejności, co można sprawdzić także na dwóch–trzech odległościach parami. Poniższy algorytm traktuj jako rozszerzenie.
- Dwie najliczniejsze klasy = gamety rodzicielskie (np. ABC, abc).
- Dwie najrzadsze klasy = podwójne crossing-over (DCO). Porównaj je z rodzicielskimi: allel, który „zmienił stronę”, należy do genu środkowego.
- Odległość między sąsiednimi genami = (pojedyncze crossing-over w tym odcinku + DCO) / wszystkie × 100%.
- Narysuj mapę: A –(d₁)– B –(d₂)– C.
Klasy: ABC 400, abc 390, Abc 50, aBC 60, ABc 90, abC 95, AbC 5, aBc 10 (razem 1100).
- Rodzicielskie: ABC, abc. DCO: AbC, aBc (5 i 10).
- ABC → AbC: zmienił się tylko B → B jest w środku. Kolejność A–B–C.
- A–B: klasy z wymianą między A i B: Abc, aBC (50 + 60) oraz DCO (15): 125/1100 = 11,4 cM.
- B–C: ABc, abC (90 + 95) oraz DCO (15): 200/1100 = 18,2 cM.
- Mapa: A –11,4– B –18,2– C; A–C = 29,6 cM (bezpośrednio policzone byłoby 325/1100 = 29,5 cM – różnica to efekt DCO liczonych dwukrotnie).
Interpretacja map genetycznych
Mapa genetyczna pokazuje względne położenie genów (kolejność i odległości w cM), a nie fizyczną liczbę par zasad – w rejonach o rzadkim crossing-over (np. przy centromerze) 1 cM odpowiada większej liczbie nukleotydów. Odległości na mapie są addytywne tylko w przybliżeniu (dla małych odcinków).
Odległość na mapie
trudneMapowanieObliczenieMiędzy genami A i B częstość rekombinacji wynosi 8%, między B i C – 14%, między A i C – 22%.
Podaj odległość A–C w cM oraz wskaż, ile cM dzieli gen środkowy od genu A.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Odległość A–C (cM): 22 cM; Odległość genu środkowego od A (cM): 8 cM
Kolejność A – B – C; A–C = 22 cM; B leży 8 cM od A.
RF = rekombinanty/wszyscy; 1% = 1 cM. Gen środkowy: suma dwóch odległości = trzeciej (albo: w DCO zmienia się tylko on). Rekombinacja nie przekracza 50%.
Analiza rodowodów: jak rozpoznać sposób dziedziczenia
Symbole
Algorytm rozpoznawania
- Dominująca czy recesywna? Jeśli chore dziecko ma dwoje zdrowych rodziców → cecha recesywna. Jeśli każdy chory ma chorego rodzica i cecha występuje w każdym pokoleniu → najpewniej dominująca (dwoje chorych rodziców ze zdrowym dzieckiem to dowód dominacji).
- Autosomalna czy sprzężona z X? Recesywna sprzężona z X: chorują głównie mężczyźni, chory syn ma zdrową matkę (nosicielkę), chory ojciec nigdy nie przekazuje cechy synowi, chora córka musi mieć chorego ojca. Jeśli widzisz chorą córkę zdrowego ojca → cecha nie jest recesywna sprzężona z X. Dominująca sprzężona z X: chory ojciec ma wszystkie córki chore i wszystkich synów zdrowych.
- Sprzężona z Y? Tylko mężczyźni, każdy syn chorego ojca chory, nigdy przez kobiety.
- Mitochondrialna? Chora matka → wszystkie dzieci chore (obu płci); chory ojciec → żadne dziecko. Przekaz wyłącznie przez kobiety.
- Zapisz uzasadnienie: na maturze punkt jest za wskazanie konkretnych osób z rodowodu, które wykluczają inne modele („II-1 i II-2 są zdrowi, a ich syn III-1 jest chory, więc cecha jest recesywna”).
| Model | Co widać | Co wyklucza |
|---|---|---|
| Autosomalny recesywny | Chore dzieci zdrowych rodziców; obie płcie równie często; często „przeskakuje” pokolenia; pokrewieństwo rodziców zwiększa ryzyko | – |
| Autosomalny dominujący | Każdy chory ma chorego rodzica; w każdym pokoleniu; obie płcie; chory ojciec → chory syn możliwy | chore dziecko zdrowych rodziców (bez nowej mutacji) |
| Recesywny sprzężony z X | Prawie wyłącznie mężczyźni; przez zdrowe matki-nosicielki; chory ojciec → córki nosicielki, synowie zdrowi | chora córka zdrowego ojca; przekaz ojciec → syn |
| Dominujący sprzężony z X | Chory ojciec → wszystkie córki chore, synowie zdrowi; więcej chorych kobiet | przekaz ojciec → syn; zdrowa córka chorego ojca |
| Sprzężony z Y | Tylko mężczyźni; ojciec → wszyscy synowie | jakakolwiek chora kobieta; zdrowy syn chorego ojca |
| Mitochondrialny | Chora matka → wszystkie dzieci; chory ojciec → nikt | przekaz przez ojca |
Ustalanie genotypów z rodowodu
W cesze autosomalnej recesywnej: chorzy – aa; zdrowy rodzic chorego dziecka – Aa; zdrowe dziecko chorego rodzica – Aa; pozostałe zdrowe osoby – AA lub Aa (zapisz „A_” albo oba warianty). W cesze dominującej: zdrowi – aa; chory z choćby jednym zdrowym dzieckiem lub zdrowym rodzicem – Aa. W cesze recesywnej sprzężonej z X: chory mężczyzna XʰY; matka chorego syna – XᴴXʰ (jeśli zdrowa); córka chorego ojca – co najmniej nosicielka.
Zadanie. Zdrowi rodzice mają chorego syna i zdrową córkę. Córka pyta o ryzyko choroby u swojego przyszłego dziecka z niespokrewnionym, zdrowym partnerem (choroba autosomalna recesywna, rzadka).
- Rodzice: Aa × Aa (chory syn aa).
- Córka zdrowa: P(Aa) = 2/3 (warunek: nie jest aa).
- Partner z populacji ogólnej, choroba rzadka → przyjmujemy AA (zadanie zwykle każe tak założyć).
- Aa × AA nie daje chorych dzieci → ryzyko w modelu ≈ 0 (dziecko może być nosicielem: 2/3 · ½ = 1/3).
Gdyby partner też był nosicielem (np. kuzyn): P(chore dziecko) = 2/3 · ½ · ½ = 1/6 ≈ 16,7% – przy założeniu, że jego nosicielstwo jest pewne.
Rozpoznaj dziedziczenie z rodowodu
średnieRodowodyWybór odpowiedziKwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.
Który sposób dziedziczenia jest najbardziej prawdopodobny? (choroba rzadka w populacji)
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Recesywny sprzężony z chromosomem X
Chorzy mają zdrowych rodziców (recesywność), chorują wyłącznie mężczyźni, a cecha „przeskakuje” przez zdrowe kobiety (II-2) – typowy obraz dziedziczenia recesywnego sprzężonego z X. Autosomalnego recesywnego nie da się formalnie wykluczyć, ale przy rzadkiej chorobie jest mniej prawdopodobne. Y wykluczają zdrowi ojcowie chorych, mitochondrialne – zdrowe matki z chorymi dziećmi wśród wyłącznie synów nie pasują do wzorca.
Genotyp nosicielki z rodowodu
średnieRodowodyZapisz genotypRodowód 3 (hemofilia, allel h sprzężony z X).
Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.
Zapisz genotyp osoby II-2.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp II-2: XHXh
II-2 jest zdrowa, ale ma chorego syna III-1 (XhY), który X dostał od niej → XHXh.
Najpierw recesywna/dominująca (chore dziecko zdrowych rodziców), potem autosomalna/X (chora córka zdrowego ojca, przekaz ojciec → syn). Każdy wniosek uzasadnij konkretnymi osobami z rodowodu.
Dziedziczenie wielogenowe i pozajądrowe
Cechy ilościowe i dziedziczenie addytywne
Wiele cech (wzrost, masa ciała, barwa skóry, plon) zależy od wielu genów, z których każdy wnosi niewielki, sumujący się (addytywny) wkład, a dodatkowo od środowiska. Takie cechy mają zmienność ciągłą – zamiast kilku wyraźnych klas widzimy rozkład zbliżony do krzywej dzwonowej. Cechy jednogenowe (grupa krwi, barwa kwiatów grochu) mają zmienność nieciągłą.
W uproszczonym modelu barwę skóry warunkują trzy geny (A, B, C); każdy allel „duży” dodaje jednakową porcję barwnika. Osobnik AABBCC ma 6 alleli addytywnych (najciemniejszy), aabbcc – 0 (najjaśniejszy), a AaBbCc – 3 (pośredni). Z krzyżówki AaBbCc × AaBbCc powstaje 7 klas fenotypowych (0–6 alleli) w proporcji 1 : 6 : 15 : 20 : 15 : 6 : 1 (z 64); skrajne fenotypy mają po 1/64 ≈ 1,6%. Im więcej genów, tym bardziej ciągły rozkład.
Dla cech addytywnych pytanie „ile alleli dominujących?” zastępuje pytanie „dominujący czy recesywny fenotyp?”. Liczysz prawdopodobieństwo konkretnej liczby alleli „dużych” – np. P(AABBCC) = (¼)3 = 1/64.
Dziedziczenie pozajądrowe: mitochondria i chloroplasty
Mitochondria i chloroplasty mają własny DNA. Zygota otrzymuje organella praktycznie wyłącznie z komórki jajowej (plemnik wnosi prawie wyłącznie jądro), więc geny mitochondrialne dziedziczą się po matce: chora matka przekazuje cechę wszystkim dzieciom, chory ojciec – żadnemu. U roślin pstrolistność (chloroplasty bez chlorofilu) również dziedziczy się po matce i może dawać mozaikowe potomstwo, bo chloroplasty rozdzielają się do komórek losowo.
Przykłady chorób mitochondrialnych u człowieka: dziedziczna neuropatia nerwów wzrokowych Lebera (LHON), zespół MELAS. Ich obraz w rodowodzie: przekaz tylko przez kobiety, obie płcie chore, zmienne nasilenie (heteroplazmia – różny udział zmutowanych mitochondriów w komórkach).
Dlaczego nie każde zadanie rozwiązuje się szachownicą Punnetta
- Geny pozajądrowe nie segregują mendlowsko – nie ma par alleli ani gamet z „połową”; wynik zależy od matki.
- Cechy wielogenowe – szachownica 8 × 8 lub 16 × 16 jest niepraktyczna; stosuje się regułę mnożenia i liczenie kombinacji.
- Geny sprzężone – szachownica działa, ale gamety mają różne prawdopodobieństwa.
- Prawdopodobieństwo warunkowe („wiadomo, że dziecko jest zdrowe…”) – trzeba zawęzić przestrzeń zdarzeń, czego sama szachownica nie robi.
Dziedziczenie pozajądrowe
średnieWielogenowe i pozajądroweWybór odpowiedziPewna cecha jest przekazywana wszystkim dzieciom przez matkę, a nigdy przez ojca.
Jakie dziedziczenie to sugeruje?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Mitochondrialne (pozajądrowe)
Mitochondria (i ich DNA) pochodzą z komórki jajowej – stąd dziedziczenie wyłącznie po matce, dla obu płci.
Cechy ilościowe = wiele genów addytywnych + środowisko = zmienność ciągła. Geny mitochondrialne i chloroplastowe dziedziczą się po matce, bez praw Mendla.
Prawdopodobieństwo w genetyce: reguła mnożenia, dodawania i zdarzenia warunkowe
Ułamki, procenty, zapis wyniku
Na maturze wynik możesz podać jako ułamek (¼), ułamek dziesiętny (0,25) albo procent (25%) – wszystkie formy są akceptowane, o ile polecenie nie wskazuje konkretnej. Warto znać na pamięć: 1/16 = 6,25%, 1/8 = 12,5%, 3/16 = 18,75%, 1/4 = 25%, 3/8 = 37,5%, 1/2 = 50%, 9/16 = 56,25%, 2/3 ≈ 66,7%, 3/4 = 75%.
Reguła mnożenia („i”)
Prawdopodobieństwo, że zajdą oba niezależne zdarzenia, to iloczyn ich prawdopodobieństw. Zastosowania: dwa geny niesprzężone (P(aabb) = P(aa) · P(bb)), kolejne dzieci (P(dwoje chorych) = ¼ · ¼), cecha + płeć (P(chory syn) = P(syn) · P(chory | syn)).
Reguła dodawania („lub”)
Prawdopodobieństwo, że zajdzie jedno albo drugie ze zdarzeń wzajemnie wykluczających się, to suma. Zastosowania: fenotyp dominujący = P(AA) + P(Aa); grupa B = P(IᴮIᴮ) + P(Iᴮi); „co najmniej jedno” często łatwiej policzyć przez zdarzenie przeciwne: 1 − P(żadne).
Niezależne urodzenia
Każda ciąża to niezależne „losowanie”. Prawdopodobieństwo choroby u kolejnego dziecka pary Aa × Aa wynosi ¼ niezależnie od tego, ile zdrowych lub chorych dzieci już się urodziło. Błąd „po trójce zdrowych czwarte na pewno będzie chore” to tzw. błąd hazardzisty.
Prawdopodobieństwo warunkowe
Gdy zadanie podaje dodatkową informację („wiadomo, że osoba jest zdrowa”, „dziecko jest dziewczynką”), zawęź przestrzeń zdarzeń: podziel prawdopodobieństwo zdarzenia przez prawdopodobieństwo warunku. Klasyka: zdrowe rodzeństwo chorego na chorobę recesywną jest nosicielem z prawdopodobieństwem 2/3 (nie ½!), bo z trzech „zdrowych” komórek szachownicy (AA, Aa, Aa) dwie to nosiciele.
Zadanie. Rodzice AaBbCc × AaBbCc (geny niesprzężone, dominacja pełna). Jakie jest prawdopodobieństwo potomka o fenotypie dominującym pod względem A i B, a recesywnym pod względem C?
- Gen A: P(A_) = ¾. Gen B: P(B_) = ¾. Gen C: P(cc) = ¼.
- Reguła mnożenia: ¾ · ¾ · ¼ = 9/64.
- 9/64 ≈ 14,1%. Szachownica 8 × 8 dałaby ten sam wynik po policzeniu 9 z 64 pól.
„Prawdopodobieństwo, że dwoje dzieci będzie miało różne fenotypy” to dwa układy: (chore, zdrowe) i (zdrowe, chore) → ¼ · ¾ + ¾ · ¼ = 3/8, a nie 3/16.
Reguła mnożenia
średniePrawdopodobieństwoObliczenieRodzice Aa × Aa.
Oblicz prawdopodobieństwo, że dwoje kolejnych dzieci będzie miało fenotyp dominujący. Podaj w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 56,25 %
(¾)2 = 9/16 = 56,25%.
„I” → mnóż, „lub” → dodawaj, „co najmniej” → 1 − przeciwne, „wiadomo, że” → dziel przez warunek. Urodzenia są niezależne.
Jak rozwiązywać zadania maturalne z krzyżówek: uniwersalny algorytm
- Przeczytaj treść i wypisz informacje o dziedziczeniu. Dominacja (pełna/niepełna/kodominacja)? Autosomalne czy sprzężone z płcią? Geny niezależne czy sprzężone (podana częstość rekombinacji)? Letalność? Zaznacz w tekście.
- Ustal oznaczenia alleli. Jeśli zadanie je podaje – użyj dokładnie tych (CKE wymaga „zastosuj oznaczenia podane w tekście”). Jeśli nie – zapisz legendę: „A – allel warunkujący…, a – …”.
- Określ genotypy rodziców. Zacznij od osobników recesywnych (aa), grupy 0 (ii), AB (IᴬIᴮ), chorych mężczyzn (XʰY). Uzasadnij heterozygoty („ma chore dziecko, więc…”). Jeśli genotyp jest nieznany – zapisz założenie.
- Wyznacz gamety. Po jednym allelu każdego genu; 2n rodzajów dla n par heterozygotycznych; przy sprzężeniu – rodzicielskie (1 − r)/2 i rekombinacyjne r/2.
- Wybierz metodę. Szachownica (do 4 × 4) albo reguła mnożenia dla każdego genu osobno (3+ geny, pytanie o jedną klasę).
- Zapisz potomstwo. Genotypy i – jeśli polecenie tego wymaga – fenotypy z uwzględnieniem letalności i współdziałania genów.
- Oblicz żądaną wielkość. Prawdopodobieństwo, stosunek genotypowy lub fenotypowy. Sprawdź, czy pytanie dotyczy wszystkich dzieci, czy tylko synów/córek/żywych.
- Sformułuj odpowiedź zgodnie z poleceniem. Jeśli polecenie mówi „zapisz krzyżówkę”, w odpowiedzi muszą być: genotypy rodziców, gamety, genotypy potomstwa. Wynik: ułamek, procent lub zapis dziesiętny.
Jak CKE punktuje krzyżówki
W informatorze maturalnym z biologii (od 2024/2025) zadanie z krzyżówką dwugenową jest oceniane w skali 0–3: 1 pkt za poprawne genotypy rodziców, 1 pkt za zapis krzyżówki (gamety i potomstwo), 1 pkt za prawdopodobieństwo. Punkty są hierarchiczne: bez poprawnych genotypów rodziców nie dostaniesz punktów za resztę. Za samą liczbę bez krzyżówki – maksymalnie 1 pkt. W odpowiedziach CKE zapis genotypów jest elastyczny (BbDd lub DdBb), a wynik – 50% / ½ / 0,5.
Wzór poprawnego zapisu
P: Iᴬi (matka, grupa A) × Iᴮi (ojciec, grupa B)
Gamety: Iᴬ, i × Iᴮ, i
F1: IᴬIᴮ (AB), Iᴬi (A), Iᴮi (B), ii (0)
Prawdopodobieństwo dziecka z grupą 0: ¼ = 25%.
Uzasadnienie genotypów: oboje rodzice mają allel i, bo ich pierwsze dziecko ma grupę 0.
Najczęstsze błędy maturzystów
| Błąd | Dlaczego to błąd | Jak uniknąć |
|---|---|---|
| Gamety „Aa”, „Bb” | Gameta ma jeden allel z pary | Dla każdego genu wybierz jedną literę |
| Niezależna segregacja dla genów sprzężonych | Gamety rekombinacyjne są rzadsze | Szukaj w treści słów „sprzężone”, „odległość”, „rekombinacja” |
| „Zdrowy” = „AA” | Heterozygota też jest zdrowa | Zdrowy = A_ (AA lub Aa) |
| 25% zamiast 50% (lub odwrotnie) przy płci | Pomylenie „wśród dzieci” z „wśród synów” | Przeczytaj, o kogo pyta polecenie |
| Brak założenia o nieznanym genotypie | Np. ojciec w zadaniu o hemofilii | Napisz: „zakładam, że ojciec jest zdrowy (XᴴY)” |
| Wynik bez krzyżówki | Punkt za zapis krzyżówki przepada | Zawsze: genotypy → gamety → potomstwo → wynik |
| Letalność pominięta przy „urodzonych” | Proporcje liczone z zarodków | Usuń klasę letalną i przelicz |
| Nieprecyzyjne oznaczenia (I⁰, Yʰ) | Allel i nie ma antygenu; Y nie ma genu | Iᴬ, Iᴮ, i; XʰY |
Znajdź błąd
średnieStrategia maturalnaZnajdź błądRozwiązanie ucznia: „Krzyżówka Aa × Aa. Gamety: Aa, Aa. Potomstwo: AaAa. Prawdopodobieństwo aa = 0%”.
Wskaż błąd.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Gamety zapisano jako całe genotypy (Aa) zamiast pojedynczych alleli (A, a); poprawnie: AA, Aa, Aa, aa, P(aa) = 25%.
Gameta zawiera jeden allel z pary. Błąd w gametach „ciągnie” za sobą błędne potomstwo i wynik.
Rozwiąż zadanie według algorytmu
średnieStrategia maturalnaOdpowiedź otwartaDaltonizm jest cechą recesywną sprzężoną z X. Kobieta widząca barwy prawidłowo, której ojciec był daltonistą, ma dzieci z mężczyzną widzącym prawidłowo.
Zapisz genotypy rodziców, krzyżówkę i oblicz prawdopodobieństwo, że ich syn będzie daltonistą. Oceń rozwiązanie według klucza.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Przykładowa odpowiedź:
Kobieta: XDXd (nosicielka – ojciec XdY przekazał jej Xd). Mężczyzna: XDY. Gamety: XD, Xd × XD, Y. Potomstwo: XDXD, XDXd, XDY, XdY. P(syn daltonista | syn) = ½ = 50%.
Klucz punktowania:
- Genotypy: kobieta XDXd (od ojca daltonisty dostała Xd), mężczyzna XDY. (1 pkt)
- Krzyżówka: gamety XD, Xd × XD, Y; potomstwo XDXD, XDXd, XDY, XdY. (1 pkt)
- Wynik: wśród synów ½ = 50% (jeśli pytanie dotyczy wszystkich dzieci – 25%). (1 pkt)
Osiem kroków, zawsze w tej samej kolejności. Punkty CKE: genotypy rodziców → krzyżówka → wynik. Zapisuj założenia.
Powtórka przed maturą: tablica proporcji, checklista i pułapki
Najważniejsze zasady w jednym miejscu
Jeden allel z pary. 2n rodzajów. Przy sprzężeniu: (1 − r)/2 i r/2.
Cecha recesywna → aa. Grupa 0 → ii. Grupa AB → IᴬIᴮ. Chory mężczyzna (X-rec) → XʰY. Zdrowy rodzic chorego dziecka → Aa.
„i” mnóż, „lub” dodawaj, „co najmniej” 1 − przeciwne, „wiadomo, że” dziel przez warunek.
Syn: X od matki. Córka: X od obojga. 50% synów = 25% dzieci.
Porównanie modeli dziedziczenia
| Model | Heterozygota wygląda jak | Aa × Aa daje | Przykład |
|---|---|---|---|
| Dominacja pełna | homozygota dominująca | 3 : 1 | barwa kwiatów grochu |
| Dominacja niepełna | fenotyp pośredni | 1 : 2 : 1 | dziwaczek (różowe) |
| Kodominacja | oba fenotypy naraz | 1 : 2 : 1 | grupy MN, AB |
| Allel letalny (dominujący fenotypowo) | własny fenotyp, homozygota ginie | 2 : 1 (żywe) | żółte myszy, manx |
| Allele wielokrotne | zależnie od pary | zależnie od pary | ABO |
Tablica proporcji i ich warunków
| Stosunek | Krzyżówka | Warunki |
|---|---|---|
| 100% jednego genotypu | AA × aa (→ Aa); aa × aa; AA × AA | co najmniej jeden rodzic homozygotą i brak rozszczepienia |
| 1 : 1 | Aa × aa | krzyżówka testowa heterozygoty |
| 3 : 1 | Aa × Aa | dominacja pełna |
| 1 : 2 : 1 | Aa × Aa | genotypy zawsze; fenotypy przy dominacji niepełnej/kodominacji |
| 2 : 1 | Aa × Aa | homozygota dominująca letalna, liczone wśród żywych |
| 9 : 3 : 3 : 1 | AaBb × AaBb | dwa geny niezależne, dominacja pełna, brak epistazy |
| 1 : 1 : 1 : 1 | AaBb × aabb | testowa dihybrydy, geny niezależne (albo r = 50%) |
| 3 : 3 : 1 : 1 | AaBb × Aabb | (3 : 1) × (1 : 1) |
| 9 : 3 : 4 / 12 : 3 : 1 / 9 : 7 / 13 : 3 / 9 : 6 : 1 / 15 : 1 | AaBb × AaBb | współdziałanie genów (epistaza recesywna / dominująca / komplementacja / …) |
| dwie liczne, dwie rzadkie klasy | AB/ab × ab/ab | geny sprzężone; rzadkie = rekombinanty = r |
| 6 : 3 : 2 : 1 | YyBb × YyBb | (2 : 1 letalne) × (3 : 1) |
Checklista przed egzaminem
- Umiem wypisać gamety dla AaBb, AaBB, AaBbCc, AB/ab (r = 20%), XᴴXʰ, XʰY, Iᴬi.
- Rozpoznaję krzyżówkę po stosunku: 3 : 1, 1 : 1, 1 : 2 : 1, 2 : 1, 9 : 3 : 3 : 1, 1 : 1 : 1 : 1.
- Liczę prawdopodobieństwo jednej klasy przy 3 genach bez szachownicy.
- Rozwiązuję zadanie z ABO z wykluczaniem genotypów i zadanie z Rh.
- Odróżniam „wśród synów” od „wśród dzieci”; wiem, od kogo syn dostaje X.
- Obliczam częstość rekombinacji i odległość w cM; rozpoznaję cis/trans.
- Rozpoznaję z rodowodu 6 modeli dziedziczenia i uzasadniam konkretnymi osobami.
- Zapisuję rozwiązanie w kolejności: genotypy → gamety → potomstwo → wynik, z założeniami.
Pułapki, które powtarzają się w arkuszach
- Pytanie o stosunek genotypowy, gdy odruchowo podajesz fenotypowy (lub odwrotnie).
- „Określ prawdopodobieństwo, że dziecko będzie nosicielem” przy X-rec: dotyczy tylko córek (synowie nie są nosicielami).
- Liczebności potomstwa „nieidealne” (np. 37 : 11) – zaokrąglaj do najbliższego klasycznego stosunku i napisz to.
- Dwa geny na jednym chromosomie podane „mimochodem” w treści – zmienia to całą krzyżówkę.
- „Jakie genotypy mogą mieć rodzice” – podaj wszystkie możliwe, nie tylko jeden.
Dopasuj proporcję do mechanizmu
średniePowtórkaWybór odpowiedziW krzyżówce dwóch osobników o tym samym fenotypie dominującym otrzymano 1 : 2 : 1 fenotypów.
Co to oznacza?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Dominacja niepełna lub kodominacja, Aa × Aa – heterozygota ma odrębny fenotyp.
Przy dominacji niepełnej/kodominacji każdy genotyp ma inny fenotyp, więc 1 : 2 : 1 genotypów widać też w fenotypach.
Masz komplet: pojęcia, pięć krzyżówek jednogenowych, dwugenowe z regułą mnożenia, odchylenia od Mendla, płeć, sprzężenie, rodowody, prawdopodobieństwo i format odpowiedzi. Teraz sprawdź się na zadaniach i w symulatorze.
Generator krzyżówek genetycznych
Wybierz rodzaj dziedziczenia i genotypy rodziców. Generator wypisze gamety, wypełni szachownicę Punnetta, policzy prawdopodobieństwa genotypów i fenotypów oraz stosunki. W trybie samodzielnym najpierw sam wpisujesz gamety i komórki, a generator je sprawdza.
Bank zadań maturalnych: 100 krzyżówek genetycznych z odpowiedziami
30 zadań łatwych, 40 średnich i 30 trudnych – zadania zamknięte, obliczeniowe, uzupełnianie krzyżówek, zapis genotypów, odtwarzanie rodziców, szukanie błędów i zadania otwarte z kluczem punktowania. Każde ma wyjaśnienie, a ponad 30 – rozwiązanie krok po kroku. Zadania są oryginalne, w stylu arkuszy CKE; jedno nawiązuje do informatora CKE i jest tak oznaczone.
Homozygota czy heterozygota?
łatwePodstawyWybór odpowiedziU grochu allel A warunkuje kwiaty purpurowe i dominuje nad allelem a (kwiaty białe).
Który z genotypów opisuje heterozygotę o purpurowych kwiatach?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Aa
Heterozygota to osobnik z dwoma różnymi allelami danego genu: Aa. Ma kwiaty purpurowe, bo allel A jest dominujący. AA to homozygota dominująca (też purpurowa), aa – homozygota recesywna (biała).
Zapisz genotyp homozygoty recesywnej
łatwePodstawyZapisz genotypBarwa sierści u myszy: allel B (sierść czarna) dominuje nad allelem b (sierść brązowa).
Zapisz genotyp brązowej myszy.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp brązowej myszy: bb
Brązowa sierść to cecha recesywna, więc mysz musi być homozygotą recesywną bb. Gdyby miała choć jeden allel B (BB lub Bb), byłaby czarna.
Gamety heterozygoty
łatwePodstawyZbuduj gametyOsobnik ma genotyp Aa.
Zaznacz wszystkie rodzaje gamet, jakie może wytworzyć ten osobnik.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: A; a
W mejozie allele z pary rozchodzą się do różnych gamet, więc heterozygota Aa wytwarza dwa rodzaje gamet: A i a, każdy z prawdopodobieństwem ½. Gameta nigdy nie zawiera obu alleli tego samego genu (odpowiedzi Aa, AA są błędne).
Genotyp a fenotyp
łatwePodstawyWybór odpowiedziDwie rośliny grochu mają purpurowe kwiaty. Jedna ma genotyp AA, druga Aa.
Które zdanie jest prawdziwe?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Rośliny mają różne genotypy, ale ten sam fenotyp.
Genotypy są różne (AA i Aa), ale przy pełnej dominacji obie rośliny wyglądają tak samo – mają purpurowe kwiaty, czyli ten sam fenotyp. To dlatego z samego wyglądu osobnika dominującego nie da się odczytać genotypu (stąd potrzeba krzyżówki testowej).
Znajdź błąd w zapisie
łatwePodstawyZnajdź błądUczeń zapisał genotypy trzech osobników pod względem jednego genu: Aa, aA, Ab.
Który zapis jest błędny i dlaczego?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Ab – to nie jest genotyp jednego genu; A i b to allele dwóch różnych genów.
Allele jednego genu oznacza się tą samą literą: A i a. Zapis Ab łączy allel genu A z allelem genu B, więc nie opisuje jednego genu (mógłby być co najwyżej gametą osobnika dwugenowego). Aa i aA oznaczają tę samą heterozygotę – zwyczajowo allel dominujący piszemy pierwszy, ale kolejność nie zmienia znaczenia.
Uzupełnij szachownicę Aa × Aa
łatweJednogenoweUzupełnij krzyżówkęSkrzyżowano dwie heterozygotyczne rośliny grochu o purpurowych kwiatach (Aa × Aa). Allel A (purpurowe) dominuje nad a (białe).
Uzupełnij szachownicę Punnetta genotypami potomstwa.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | A | a |
|---|---|---|
| A | AA | Aa |
| a | Aa | aa |
Potomstwo: AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1. Fenotypowo 3 purpurowe : 1 biała.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gamety każdego rodzica Aa: A i a.
- Komórki: A+A = AA, A+a = Aa, a+A = Aa, a+a = aa.
- Stosunek genotypowy 1 : 2 : 1, fenotypowy 3 : 1 (purpurowe : białe).
Prawdopodobieństwo cechy recesywnej
łatweJednogenoweObliczenieU świnek morskich allel B (sierść czarna) dominuje nad b (sierść biała). Skrzyżowano czarną heterozygotę z białą świnką.
Oblicz prawdopodobieństwo, że potomek będzie biały. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %
Bb × bb: gamety B, b × b. Potomstwo: Bb (czarne) i bb (białe) po ½, czyli 50%.
Rozwiązanie krok po kroku
- Genotypy rodziców: czarna heterozygota Bb, biała bb (cecha recesywna = homozygota).
- Gamety: Bb → B, b; bb → b.
- Szachownica 2 × 1: Bb, bb.
- P(bb) = ½ = 50%.
Genotypy rodziców z fenotypu potomstwa
łatweJednogenoweZapisz genotypZ krzyżówki dwóch czarnych świnek morskich (B – czarna, dominuje nad b – biała) urodziła się biała świnka.
Zapisz genotypy obojga rodziców.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp rodzica 1: Bb; Genotyp rodzica 2: Bb
Białe dziecko ma genotyp bb, więc każdy z rodziców przekazał mu allel b. Rodzice są czarni, więc mają allel B. Oboje są zatem heterozygotami Bb.
Skąd bierze się 3 : 1?
łatweJednogenoweWybór odpowiedziW pokoleniu F2 po skrzyżowaniu dwóch heterozygot przy pełnej dominacji otrzymujemy stosunek fenotypowy 3 : 1.
Który stosunek genotypowy kryje się za tym wynikiem?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: 1 : 2 : 1
Szachownica Aa × Aa daje 1 AA : 2 Aa : 1 aa. Ponieważ AA i Aa wyglądają tak samo (dominacja pełna), fenotypowo jest 3 : 1.
Krzyżówka AA × aa
łatweJednogenoweUzupełnij krzyżówkęSkrzyżowano homozygotyczną roślinę o wysokiej łodydze (AA) z rośliną niską (aa). Wysoka łodyga dominuje.
Uzupełnij szachownicę i odczytaj genotyp potomstwa.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | a |
|---|---|
| A | Aa |
Całe potomstwo F1 ma genotyp Aa i jest wysokie – to pokolenie jednorodne (tak jak w doświadczeniach Mendla).
Dziecko o cesze recesywnej
łatweJednogenoweObliczenieAlbinizm u człowieka (brak barwnika melaniny) jest w szkolnym modelu cechą autosomalną recesywną (allel a). Dwoje zdrowych rodziców ma dziecko z albinizmem.
Oblicz prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko tej pary również będzie miało albinizm. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %
Dziecko aa dostało a od obojga rodziców, więc rodzice to Aa × Aa. P(aa) = ¼ = 25%. Każda ciąża jest niezależnym zdarzeniem – fakt, że pierwsze dziecko jest chore, nie zmienia prawdopodobieństwa dla kolejnego.
Rozwiązanie krok po kroku
- Chore dziecko: aa. Rodzice zdrowi, ale każdy przekazał a → oboje Aa.
- Gamety: A, a × A, a.
- Szachownica: AA, Aa, Aa, aa.
- P(aa) = 1/4 = 25%.
Całe potomstwo jednakowe
łatweJednogenoweOdtwórz rodzicówPo skrzyżowaniu dwóch roślin fasoli o różnych barwach nasion (allel C – nasiona barwne, dominuje nad c – nasiona białe) całe liczne potomstwo miało nasiona barwne.
Podaj genotypy rodziców (jeden rodzic miał nasiona barwne, drugi białe).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: CC × cc
Biały rodzic to cc. Gdyby barwny rodzic był Cc, połowa potomstwa byłaby biała. Skoro całe potomstwo jest barwne, barwny rodzic to homozygota CC. Krzyżówka CC × cc → 100% Cc.
Aa × aa – stosunek
łatweJednogenoweWybór odpowiedziSkrzyżowano heterozygotę Aa z homozygotą recesywną aa (dominacja pełna).
Jaki jest stosunek fenotypowy potomstwa?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: 1 : 1
Aa × aa → ½ Aa (fenotyp dominujący) i ½ aa (recesywny), czyli 1 : 1. Ten sam stosunek dotyczy genotypów.
Odtwórz genotypy rodziców z liczebności potomstwa
średnieJednogenoweOdtwórz rodzicówW hodowli królików skrzyżowano dwa osobniki o czarnej sierści. Wśród 48 młodych 37 było czarnych, a 11 – białych. Allel B (czarna) dominuje nad b (biała).
Ustal genotypy obojga rodziców.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Bb × Bb
Pojawienie się białych (bb) młodych oznacza, że oboje czarni rodzice mają allel b. Stosunek ok. 3 : 1 potwierdza krzyżówkę dwóch heterozygot Bb × Bb. Liczby w zadaniach maturalnych rzadko są „idealne” – 37 : 11 ≈ 3,4 : 1 traktujemy jako 3 : 1.
Znajdź błąd w rozwiązaniu
średnieJednogenoweZnajdź błądZadanie: „Mukowiscydoza jest chorobą autosomalną recesywną. Zdrowi rodzice mają chore dziecko. Jakie jest prawdopodobieństwo, że ich kolejne dziecko będzie zdrowe?”.
Rozwiązanie ucznia: „Rodzice: Aa × Aa. Potomstwo: AA, Aa, Aa, aa. Dzieci zdrowe to AA, więc prawdopodobieństwo zdrowego dziecka wynosi 25%”.
Wskaż błąd w rozwiązaniu.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Pominięto heterozygoty Aa, które też są zdrowe – zdrowe dzieci to AA i Aa, czyli 75%.
Przy pełnej dominacji heterozygota Aa jest zdrowa (nosiciel). Zdrowe genotypy to AA + Aa = ¼ + ½ = ¾ = 75%. Typowa pułapka: mylenie „zdrowy” z „niebędący nosicielem” (to byłoby 25%).
Zdrowe dziecko będące nosicielem
średnieJednogenoweObliczenieFenyloketonuria (PKU) jest dziedziczona autosomalnie recesywnie (allel p). Oboje rodzice są zdrowymi nosicielami.
Oblicz prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie zdrowym nosicielem allelu p. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %
Pp × Pp → PP : Pp : pp = 1 : 2 : 1. Nosiciele (Pp) to 2 z 4 komórek, czyli 50%.
Rozwiązanie krok po kroku
- Rodzice: Pp × Pp.
- Gamety: P, p u każdego.
- Szachownica: PP, Pp, Pp, pp.
- P(Pp) = 2/4 = ½ = 50%. (P(zdrowe) = 75%, P(zdrowe i niebędące nosicielem) = 25%.)
Pierwsze prawo Mendla
łatwePrawa MendlaWybór odpowiedziPierwsze prawo Mendla nazywane jest prawem czystości gamet.
Które zdanie najlepiej oddaje jego treść?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Allele jednej pary rozdzielają się w mejozie tak, że każda gameta otrzymuje tylko jeden allel z pary.
I prawo Mendla: allele jednego genu segregują (rozchodzą się) do różnych gamet, więc każda gameta ma tylko jeden allel z pary – jest „czysta”. Podstawą jest rozdział chromosomów homologicznych w anafazie I mejozy.
Drugie prawo Mendla – warunek
łatwePrawa MendlaWybór odpowiedziDrugie prawo Mendla (prawo niezależnej segregacji) mówi, że allele różnych genów rozchodzą się do gamet niezależnie od siebie.
Kiedy prawo to nie obowiązuje?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Gdy geny leżą blisko siebie na tym samym chromosomie (są sprzężone).
Niezależna segregacja wynika z losowego ustawienia różnych par chromosomów homologicznych w metafazie I. Geny leżące na tym samym chromosomie blisko siebie (sprzężone) wędrują razem i nie segregują niezależnie – wtedy proporcje odbiegają od 9 : 3 : 3 : 1.
Pokolenie F1 u Mendla
łatwePrawa MendlaZapisz genotypMendel skrzyżował czystą linię grochu o nasionach żółtych (YY) z czystą linią o nasionach zielonych (yy). Żółta barwa dominuje.
Zapisz genotyp roślin pokolenia F1.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp F1: Yy
YY × yy → wszystkie rośliny F1 to Yy (żółte nasiona). Dopiero w F2 (samozapylenie Yy) pojawia się 3 : 1.
Mejoza a prawa Mendla
średniePrawa MendlaWybór odpowiedziPrawa Mendla mają podstawę cytologiczną w przebiegu mejozy.
Które zdarzenie mejozy odpowiada za niezależną segregację alleli różnych genów (II prawo Mendla)?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Losowe ustawienie par chromosomów homologicznych w płaszczyźnie równikowej w metafazie I.
W metafazie I każda para chromosomów homologicznych ustawia się niezależnie od pozostałych par, więc allele genów z różnych chromosomów trafiają do gamet w losowych kombinacjach. Rozdział chromatyd (anafaza II) nie tworzy nowych kombinacji alleli różnych genów.
Liczba rodzajów gamet
średniePrawa MendlaObliczenieOsobnik ma genotyp AaBbCc; geny leżą na różnych chromosomach.
Ile różnych rodzajów gamet wytwarza ten osobnik?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Liczba rodzajów gamet: 8
Każda z trzech heterozygotycznych par daje 2 możliwości, a przy niezależnej segregacji kombinacje się mnożą: 2 × 2 × 2 = 23 = 8 (ABC, ABc, AbC, Abc, aBC, aBc, abC, abc). Pary homozygotyczne nie zwiększają liczby rodzajów gamet.
Co to jest krzyżówka testowa?
łatweKrzyżówki testoweWybór odpowiedziHodowca ma psa o czarnej sierści (cecha dominująca) i chce sprawdzić, czy pies jest homozygotą, czy heterozygotą.
Z jakim osobnikiem powinien go skrzyżować?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Z osobnikiem o sierści brązowej (homozygotą recesywną).
Krzyżówka testowa to krzyżówka z homozygotą recesywną. Taki partner przekazuje tylko allel recesywny, więc fenotyp potomstwa zależy wyłącznie od gamety badanego osobnika: jeśli pojawi się brązowy potomek – badany pies jest Bb; jeśli całe liczne potomstwo jest czarne – najprawdopodobniej BB.
Wynik krzyżówki testowej
łatweKrzyżówki testoweZapisz genotypCzarnego psa skrzyżowano z brązową suką (bb). Wśród 9 szczeniąt 4 były brązowe.
Zapisz genotyp czarnego psa.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp czarnego psa: Bb
Pojawienie się brązowych (bb) szczeniąt dowodzi, że czarny pies ma allel b. Jest więc heterozygotą Bb. Stosunek ok. 1 : 1 (5 czarnych : 4 brązowe) jest zgodny z krzyżówką Bb × bb.
Całe potomstwo o fenotypie dominującym
łatweKrzyżówki testoweWybór odpowiedziWysoką roślinę grochu skrzyżowano z rośliną niską (tt). Wszystkie 60 roślin potomnych było wysokich.
Jaki wniosek jest uzasadniony?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Wysoka roślina jest najprawdopodobniej homozygotą TT.
Heterozygota Tt dawałaby ok. połowy niskich potomków. Brak choćby jednej niskiej rośliny wśród 60 czyni genotyp TT bardzo prawdopodobnym, choć formalnie nie daje pewności (P = (½)60 dla Tt jest znikome). Na maturze piszemy: „najprawdopodobniej homozygota”.
Krzyżówka testowa dihybrydy
średnieKrzyżówki testoweUzupełnij krzyżówkęRoślinę pomidora o genotypie AaBb (A – łodyga wysoka, B – owoce czerwone; cechy dominujące, geny niesprzężone) skrzyżowano z rośliną aabb.
Uzupełnij szachownicę krzyżówki testowej.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | ab |
|---|---|
| AB | AaBb |
| Ab | Aabb |
| aB | aaBb |
| ab | aabb |
Potomstwo: AaBb, Aabb, aaBb, aabb po 25% – cztery fenotypy 1 : 1 : 1 : 1. Fenotypy potomstwa „odczytują” gamety badanego osobnika.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gamety AaBb: AB, Ab, aB, ab (po ¼).
- Gamety aabb: tylko ab.
- Komórki: AaBb, Aabb, aaBb, aabb.
- Stosunek fenotypowy 1 : 1 : 1 : 1 – charakterystyczny dla krzyżówki testowej dihybrydy przy niezależnym dziedziczeniu.
Genotypy z wyników krzyżówki testowej
średnieKrzyżówki testoweOdtwórz rodzicówCzerwonokwiatową roślinę o wysokiej łodydze (A – wysoka, B – czerwone; dominacja pełna, geny niesprzężone) skrzyżowano testowo. Potomstwo: 52 wysokie czerwone, 49 wysokie białe, 0 niskich.
Podaj genotypy badanej rośliny i partnera z krzyżówki testowej.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: AABb × aabb
Partner testowy to zawsze aabb. Brak niskich potomków → badana roślina jest AA (gdyby była Aa, połowa byłaby niska). Czerwone : białe ≈ 1 : 1 → badana roślina jest Bb. Genotyp: AABb.
Rozwiązanie krok po kroku
- Krzyżówka testowa = z aabb.
- Cecha A: 100% wysokich → badany daje tylko gamety z A → AA.
- Cecha B: 52 : 49 ≈ 1 : 1 → gamety B i b po ½ → Bb.
- Odpowiedź: AABb × aabb.
Krzyżówka testowa a wsteczna
średnieKrzyżówki testoweWybór odpowiedziW genetyce używa się pojęć „krzyżówka testowa” i „krzyżówka wsteczna”.
Które zdanie jest prawdziwe?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Krzyżówka testowa to krzyżówka z homozygotą recesywną; krzyżówka wsteczna to krzyżówka mieszańca z jednym z rodziców (dowolnym).
Krzyżówka wsteczna (back cross) to krzyżówka F1 z formą rodzicielską. Jeśli tą formą jest homozygota recesywna, jest to jednocześnie krzyżówka testowa. Krzyżówka z rodzicem AA daje w całości fenotyp dominujący i niczego nie rozstrzyga.
Gamety dihybrydy
łatweDwugenoweZbuduj gametyOsobnik ma genotyp AaBb; geny A i B leżą na różnych chromosomach.
Zaznacz wszystkie rodzaje gamet, jakie wytwarza.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: AB; Ab; aB; ab
Do gamety trafia jeden allel genu A (A lub a) i jeden allel genu B (B lub b). Przy niezależnej segregacji powstają 4 kombinacje: AB, Ab, aB, ab – po ¼ każda. Zapisy Aa, Bb to pary alleli jednego genu, nie gamety.
F1 z krzyżówki AABB × aabb
łatweDwugenoweZapisz genotypSkrzyżowano groch o nasionach żółtych gładkich (AABB) z grochem o nasionach zielonych pomarszczonych (aabb).
Zapisz genotyp pokolenia F1.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp F1: AaBb
Gamety: AB × ab → całe F1 to AaBb, nasiona żółte gładkie. To F1, krzyżowane ze sobą, daje w F2 słynne 9 : 3 : 3 : 1.
Warunki stosunku 9 : 3 : 3 : 1
łatweDwugenoweWybór odpowiedziStosunek fenotypowy 9 : 3 : 3 : 1 w F2 jest klasycznym wynikiem krzyżówki dwugenowej.
Który zestaw warunków jest konieczny, aby go otrzymać?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Rodzice AaBb × AaBb, dominacja pełna obu cech, geny dziedziczone niezależnie, wszystkie genotypy żywotne.
9 : 3 : 3 : 1 wymaga: dwóch dihybryd AaBb, pełnej dominacji w obu genach, niezależnej segregacji (geny niesprzężone), braku współdziałania genów i pełnej żywotności. Przy dominacji niepełnej jednej cechy stosunek zmienia się np. w 3 : 6 : 3 : 1 : 2 : 1.
Szachownica AaBb × AaBb
średnieDwugenoweUzupełnij krzyżówkęSkrzyżowano dwie dihybrydy grochu AaBb (A – nasiona żółte, B – nasiona gładkie; dominacja pełna, geny niesprzężone).
Uzupełnij szachownicę Punnetta 4 × 4.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | AB | Ab | aB | ab |
|---|---|---|---|---|
| AB | AABB | AABb | AaBB | AaBb |
| Ab | AABb | AAbb | AaBb | Aabb |
| aB | AaBB | AaBb | aaBB | aaBb |
| ab | AaBb | Aabb | aaBb | aabb |
16 komórek: 9 A_B_ (żółte gładkie), 3 A_bb (żółte pomarszczone), 3 aaB_ (zielone gładkie), 1 aabb (zielone pomarszczone). Genotypów jest 9 w stosunku 1:2:1:2:4:2:1:2:1.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gamety każdego rodzica: AB, Ab, aB, ab (po ¼).
- Każdą komórkę tworzysz, łącząc allele genu A z obu gamet i allele genu B z obu gamet.
- Policz fenotypy: A_B_ = 9/16, A_bb = 3/16, aaB_ = 3/16, aabb = 1/16.
Podwójna homozygota recesywna w F2
średnieDwugenoweObliczenieDwie dihybrydy AaBb skrzyżowano ze sobą (geny niesprzężone, dominacja pełna).
Oblicz prawdopodobieństwo, że potomek będzie podwójną homozygotą recesywną aabb. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %
P(aa) = ¼ i P(bb) = ¼; zdarzenia są niezależne, więc P(aabb) = ¼ × ¼ = 1/16 = 6,25%.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gen A: Aa × Aa → P(aa) = ¼.
- Gen B: Bb × Bb → P(bb) = ¼.
- Reguła mnożenia: ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
Fenotyp A_bb w F2
średnieDwugenoweObliczenieU pomidora allel A (łodyga wysoka) dominuje nad a (karłowata), a allel B (owoc czerwony) nad b (żółty). Skrzyżowano dwie rośliny AaBb.
Jakie jest prawdopodobieństwo uzyskania rośliny wysokiej o żółtych owocach? Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 18,75 %
P(A_) = ¾, P(bb) = ¼ → P(A_bb) = ¾ · ¼ = 3/16 = 18,75%. To jedna z „trójek” w 9 : 3 : 3 : 1.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gen A: P(A_) = P(AA) + P(Aa) = ¼ + ½ = ¾.
- Gen B: P(bb) = ¼.
- P = ¾ · ¼ = 3/16 = 18,75%.
Gamety osobnika AaBB
średnieDwugenoweZbuduj gametyOsobnik ma genotyp AaBB (geny niesprzężone).
Zaznacz wszystkie rodzaje gamet tego osobnika.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: AB; aB
Gen A: A lub a; gen B: zawsze B. Gamety: AB i aB po ½. Liczba rodzajów gamet = 21 = 2 (tylko jedna para heterozygotyczna).
Krzyżówka AaBb × Aabb
średnieDwugenoweObliczenieU świnek morskich allel A (sierść czarna) dominuje nad a (biała), a allel B (sierść szorstka) nad b (gładka). Skrzyżowano świnkę AaBb ze świnką Aabb.
Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia świnki czarnej o szorstkiej sierści. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 37,5 %
P(A_) = ¾ (z Aa × Aa), P(B_) = ½ (z Bb × bb). P = ¾ · ½ = 3/8 = 37,5%. Pełny stosunek fenotypowy tej krzyżówki to 3 : 3 : 1 : 1.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gen A: Aa × Aa → A_ : aa = 3 : 1, P(A_) = ¾.
- Gen B: Bb × bb → B_ : bb = 1 : 1, P(B_) = ½.
- P(czarna szorstka) = ¾ · ½ = 3/8 = 37,5%.
- Kontrola: 3/8 + 3/8 + 1/8 + 1/8 = 1.
Błąd w gametach
średnieDwugenoweZnajdź błądUczeń rozwiązując krzyżówkę AaBb × aabb zapisał gamety pierwszego rodzica jako: Aa, Bb, AB, ab.
Na czym polega błąd?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Gamety Aa i Bb są niemożliwe – zawierają dwa allele tego samego genu; brakuje gamet Ab i aB.
Gameta nie może zawierać obu alleli tej samej pary (Aa, Bb). Poprawne gamety dihybrydy AaBb to AB, Ab, aB, ab. Ten błąd jest jednym z najczęstszych na maturze.
Jaki genotyp ma rodzic?
średnieDwugenoweZapisz genotypRoślinę o nasionach żółtych gładkich skrzyżowano z rośliną o nasionach zielonych pomarszczonych (aabb). Potomstwo: 50% żółte gładkie, 50% żółte pomarszczone (A – żółte, B – gładkie).
Zapisz genotyp rośliny o nasionach żółtych gładkich.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp: AABb
Całe potomstwo jest żółte → rodzic AA. Gładkie : pomarszczone = 1 : 1 → rodzic Bb. Odpowiedź: AABb.
Trzy geny – bez szachownicy
trudneDwugenoweObliczenieSkrzyżowano dwie rośliny AaBbCc. Wszystkie trzy geny dziedziczą się niezależnie, dominacja pełna.
Oblicz prawdopodobieństwo, że potomek będzie miał fenotyp dominujący pod względem wszystkich trzech cech. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,1).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 42,19 %
P = ¾ · ¾ · ¾ = 27/64 ≈ 42,2%. Przy trzech i więcej genach zawsze stosuj regułę mnożenia zamiast szachownicy.
Rozwiązanie krok po kroku
- Każdy gen: Aa × Aa → P(A_) = ¾.
- Geny niezależne → mnożymy: (¾)3 = 27/64.
- 27/64 = 0,4219 ≈ 42,2%.
Rodzice ze stosunku 3 : 3 : 1 : 1
trudneDwugenoweOdtwórz rodzicówU myszy allel A (sierść szara) dominuje nad a (czarna), a allel B (ogon normalny) nad b (ogon skręcony); geny niesprzężone. Skrzyżowano szarą mysz o normalnym ogonie z szarą myszą o ogonie skręconym. Potomstwo: 23 szare normalne, 24 szare skręcone, 8 czarnych normalnych, 7 czarnych skręconych.
Ustal genotypy obojga rodziców.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: AaBb × Aabb
Szare : czarne = 47 : 15 ≈ 3 : 1 → gen A: Aa × Aa. Normalne : skręcone = 31 : 31 = 1 : 1 → gen B: Bb × bb (rodzic ze skręconym ogonem to bb). Rodzice: AaBb (szara, normalny ogon) × Aabb (szara, ogon skręcony).
Rozwiązanie krok po kroku
- Barwa: (23+24) : (8+7) = 47 : 15 ≈ 3 : 1 → oboje Aa.
- Ogon: (23+8) : (24+7) = 31 : 31 = 1 : 1 → Bb × bb; rodzic ze skręconym ogonem musi być bb.
- Odpowiedź: AaBb × Aabb. Stosunek 3 : 3 : 1 : 1 to iloczyn (3 : 1) × (1 : 1).
Prawdopodobieństwo warunkowe w F2
trudneDwugenoweObliczenieZ krzyżówki AaBb × AaBb (geny niesprzężone, dominacja pełna) wybrano losowo roślinę o fenotypie dominującym pod względem obu cech (A_B_).
Oblicz prawdopodobieństwo, że roślina ta jest dihybrydą AaBb. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,1).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 44,44 %
Wśród 9/16 potomstwa A_B_ dihybrydy AaBb stanowią 4/16. P = (4/16) : (9/16) = 4/9 ≈ 44,4%. To prawdopodobieństwo warunkowe: dzielimy przez prawdopodobieństwo warunku, a nie przez 1.
Rozwiązanie krok po kroku
- P(AaBb) = ½ · ½ = 4/16.
- P(A_B_) = ¾ · ¾ = 9/16.
- P(AaBb | A_B_) = (4/16)/(9/16) = 4/9 ≈ 44,4%.
Genotyp grupy krwi 0
łatweGrupy krwi ABO i RhZapisz genotypGrupy krwi układu ABO warunkują trzy allele jednego genu: IA, IB (kodominujące względem siebie) oraz i (recesywny wobec obu).
Zapisz genotyp osoby z grupą krwi 0.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp: ii
Allel i jest recesywny, więc grupa 0 to homozygota ii. Pozostałe genotypy: IAIA i IAi – grupa A; IBIB i IBi – grupa B; IAIB – grupa AB.
Dziecko rodziców AB × 0
łatweGrupy krwi ABO i RhWybór odpowiedziMatka ma grupę krwi AB, ojciec – grupę 0.
Jakie grupy krwi mogą mieć ich dzieci?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Tylko A lub B
IAIB × ii → IAi (grupa A) i IBi (grupa B), po 50%. Dziecko rodziców AB × 0 nie może mieć ani grupy AB, ani 0 – to klasyczna pułapka.
Rodzice z grupą A, dziecko z grupą 0
łatweGrupy krwi ABO i RhObliczenieOboje rodzice mają grupę krwi A i są heterozygotami.
Oblicz prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie miało grupę krwi 0. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %
IAi × IAi → IAIA, IAi, IAi, ii. P(ii) = ¼ = 25%. Tak, dwoje rodziców z grupą A może mieć dziecko z grupą 0.
Genotypy rodziców z grup krwi dzieci
średnieGrupy krwi ABO i RhOdtwórz rodzicówMatka ma grupę krwi B, ojciec – grupę A. Ich dzieci mają grupy: AB, 0 i B.
Zapisz genotypy rodziców.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: IBi × IAi
Dziecko ii dowodzi, że oboje rodzice mają allel i. Matka B → IBi, ojciec A → IAi. Krzyżówka IBi × IAi daje AB, A, B i 0 po 25% – wszystkie wymienione grupy są możliwe.
AB × B (heterozygota)
średnieGrupy krwi ABO i RhObliczenieOjciec ma grupę krwi AB, matka – grupę B i jest heterozygotą.
Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko będzie miało grupę krwi B. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %
Potomstwo: IAIB (AB), IAi (A), IBIB (B), IBi (B). Grupa B: 2/4 = 50%. Uwaga: grupa B kryje dwa genotypy – trzeba je zsumować.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gamety ojca: IA, IB; matki: IB, i.
- Szachownica 2 × 2: IAIB, IAi, IBIB, IBi.
- Fenotyp B = IBIB + IBi = ¼ + ¼ = 50%.
Wykluczanie ojcostwa (model ABO)
średnieGrupy krwi ABO i RhWybór odpowiedziMatka ma grupę krwi 0, dziecko – grupę B. Dwóch mężczyzn: pan X (grupa A, genotyp IAIA) i pan Y (grupa AB).
Który wniosek jest poprawny w standardowym modelu ABO?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Pan X nie może być ojcem; pan Y może nim być (ale nie jest to dowód ojcostwa).
Dziecko B od matki ii dostało i, więc od ojca musiało dostać IB. Pan X (IAIA) nie ma allelu IB – wykluczony. Pan Y (IAIB) może przekazać IB, ale grupy krwi mogą ojcostwo jedynie wykluczyć, nigdy go nie dowodzą.
Dominacja niepełna – F2 u dziwaczka
średnieDominacja niepełna i kodominacjaUzupełnij krzyżówkęU dziwaczka (Mirabilis jalapa) allel R warunkuje kwiaty czerwone, allel r – białe; heterozygoty Rr mają kwiaty różowe (dominacja niepełna). Skrzyżowano dwie rośliny różowe.
Uzupełnij szachownicę krzyżówki Rr × Rr.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | R | r |
|---|---|---|
| R | RR | Rr |
| r | Rr | rr |
RR (czerwone) : Rr (różowe) : rr (białe) = 1 : 2 : 1. Przy dominacji niepełnej stosunek fenotypowy jest równy genotypowemu – każdy genotyp ma inny fenotyp.
Kodominacja – układ MN
średnieDominacja niepełna i kodominacjaObliczenieGrupy krwi układu MN warunkują dwa kodominujące allele LM i LN: LMLM – grupa M, LNLN – grupa N, LMLN – grupa MN (obecne oba antygeny). Oboje rodzice mają grupę MN.
Oblicz prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie miało grupę MN. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %
LMLN × LMLN → M : MN : N = 1 : 2 : 1. P(MN) = ½ = 50%. W kodominacji, podobnie jak w dominacji niepełnej, heterozygota ma odrębny fenotyp – ale tu oba allele ujawniają się w pełni (oba antygeny), a nie „po połowie”.
Szkolny model Rh
średnieGrupy krwi ABO i RhObliczenieW uproszczonym szkolnym modelu czynnik Rh warunkuje jeden gen: allel D (Rh+) dominuje nad d (Rh−). Oboje rodzice są Rh+ i heterozygotyczni.
Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko będzie Rh−. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %
P(dd) = ¼ = 25%. Model jednogenowy jest uproszczeniem (układ Rh obejmuje kilka antygenów, m.in. D, C, E), ale na maturze stosuje się właśnie tę wersję: Rh+ = D_, Rh− = dd.
ABO i Rh jednocześnie
trudneGrupy krwi ABO i RhObliczenieMatka ma grupę A Rh+ (IAi Dd), ojciec – B Rh+ (IBi Dd). Geny ABO i Rh dziedziczą się niezależnie.
Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z grupą AB Rh−. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %
P(AB) z IAi × IBi = ¼; P(dd) z Dd × Dd = ¼. P = ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
Rozwiązanie krok po kroku
- ABO: IAi × IBi → IAIB (AB) ¼, IAi ¼, IBi ¼, ii ¼.
- Rh: Dd × Dd → P(dd) = ¼.
- Niezależność → ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
Rodzice z grupami dzieci – trudniejszy przypadek
trudneGrupy krwi ABO i RhOdtwórz rodzicówOjciec ma grupę krwi A, matka – AB. Mają czworo dzieci o grupach: A, B, AB i… lekarz stwierdził, że żadne dziecko nie ma grupy 0, ale jedno z dzieci z grupą A jest homozygotą.
Zapisz genotypy rodziców, przyjmując, że ojciec jest heterozygotą.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: IAi × IAIB
Ojciec A heterozygota: IAi; matka AB: IAIB. Potomstwo: IAIA (A, homozygota), IAIB (AB), IAi (A), IBi (B) – po 25%. Rodzic z grupą AB nigdy nie ma dziecka z grupą 0, bo nie posiada allelu i.
Czy to możliwe w modelu ABO?
trudneGrupy krwi ABO i RhWybór odpowiedziRozważ cztery pary rodziców i podane grupy krwi dziecka (standardowy model ABO, bez mutacji i rzadkich fenotypów typu Bombay).
Która kombinacja jest niemożliwa?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Rodzice AB × A, dziecko 0
Dziecko 0 (ii) potrzebuje allelu i od każdego rodzica. Rodzic AB (IAIB) nie ma allelu i, więc para AB × A nie może mieć dziecka z grupą 0. Pozostałe kombinacje są możliwe, jeśli rodzice z grupą A lub B są heterozygotami.
Żółte myszy – allel letalny
średnieAllele letalneObliczenieU myszy allel Y (sierść żółta) dominuje nad y (sierść szara), ale homozygoty YY obumierają we wczesnym okresie zarodkowym. Skrzyżowano dwie żółte myszy.
Oblicz, jaki procent urodzonych myszy będzie żółty.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Udział żółtych wśród urodzonych (%): 66,67 %
Yy × Yy → ¼ YY (giną), ½ Yy (żółte), ¼ yy (szare). Wśród żywych: Yy : yy = 2 : 1, czyli żółte stanowią 2/3 ≈ 66,7%. Przed uwzględnieniem letalności byłoby 75% żółtych zarodków.
Rozwiązanie krok po kroku
- Rodzice żółci muszą być Yy (YY nie przeżywa).
- Szachownica: YY, Yy, Yy, yy.
- YY ginie → pozostają 3 komórki: 2 Yy + 1 yy.
- P(żółta | urodzona) = 2/3 ≈ 66,7%.
Skąd stosunek 2 : 1?
średnieAllele letalneWybór odpowiedziW krzyżówce dwóch osobników o tym samym fenotypie dominującym uzyskano potomstwo w stosunku 2 : 1 (fenotyp dominujący : recesywny), a mioty były mniej liczne niż zwykle.
Jaka jest najbardziej prawdopodobna przyczyna?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Allel dominujący jest letalny w układzie homozygotycznym – homozygoty dominujące obumierają.
Oczekiwane 1 : 2 : 1 (AA : Aa : aa) zmienia się w 2 : 1, gdy klasa AA ginie. Mniejsze mioty (ok. ¼ zarodków obumiera) potwierdzają hipotezę letalności. Przy dominacji niepełnej widzielibyśmy trzy fenotypy.
Koty manx – szachownica
średnieAllele letalneUzupełnij krzyżówkęU kotów rasy manx allel M (brak ogona) jest dominujący, ale homozygoty MM obumierają. Skrzyżowano dwa bezogonowe koty Mm × Mm. W szachownicy użyj liter C/c zamiast M/m: C = brak ogona.
Uzupełnij szachownicę, a następnie w wyjaśnieniu sprawdź, które pole oznacza genotyp letalny.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | C | c |
|---|---|---|
| C | CC | Cc |
| c | Cc | cc |
CC (letalny, nie rodzi się) : Cc (bez ogona) : cc (z ogonem) = 1 : 2 : 1 przed selekcją; wśród urodzonych kociąt 2 bezogonowe : 1 z ogonem. Dlatego nie da się wyhodować czystej (homozygotycznej) linii kotów manx.
Allel letalny i drugi gen
trudneAllele letalneObliczenieU myszy allel Y (żółta sierść, letalny w homozygocie YY) dominuje nad y (szara). Niezależnie dziedziczy się gen B: B (sierść krótka) dominuje nad b (długa). Skrzyżowano dwie żółte myszy o krótkiej sierści, heterozygotyczne pod względem obu genów.
Oblicz, jaki procent urodzonych myszy będzie szary o długiej sierści (z dokładnością do 0,1%).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Udział szarych długowłosych (%): 8,33 %
Wśród urodzonych: P(szara) = 1/3, P(długa) = ¼ → P = 1/3 · ¼ = 1/12 ≈ 8,3%. Pełny stosunek fenotypowy: 6 : 3 : 2 : 1 (żółte krótkie : żółte długie : szare krótkie : szare długie).
Rozwiązanie krok po kroku
- Gen Y wśród żywych: Yy : yy = 2 : 1 → P(yy) = 1/3.
- Gen B: B_ : bb = 3 : 1 → P(bb) = ¼.
- Niezależność: 1/3 · ¼ = 1/12 ≈ 8,3%.
- Sprawdzenie: (2 : 1) × (3 : 1) = 6 : 2 : 3 : 1, po uporządkowaniu 6 : 3 : 2 : 1.
Letalność recesywna a dominująca
trudneAllele letalneWybór odpowiedziPorównaj dwa przypadki: (1) allel letalny recesywny l – homozygoty ll obumierają, a heterozygoty są zdrowe; (2) allel dominujący Y jest letalny w układzie homozygotycznym, ale heterozygoty mają widoczny fenotyp (np. żółta sierść).
Które zdanie jest prawdziwe dla krzyżówki dwóch heterozygot w każdym przypadku?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: W przypadku (1) wśród żywego potomstwa wszystkie osobniki mają ten sam fenotyp (stosunek genotypowy LL : Ll = 1 : 2); w przypadku (2) fenotypy są 2 : 1.
W obu przypadkach obumiera ¼ zarodków (homozygoty). Różnica dotyczy fenotypów: w (1) LL i Ll wyglądają tak samo – wszystkie żywe osobniki są zdrowe (genotypowo 1 : 2); w (2) Yy różni się od yy – widzimy 2 : 1. Stosunek 2 : 1 jest więc „widoczny” tylko wtedy, gdy allel letalny ma jednocześnie dominujący efekt fenotypowy u heterozygot.
Epistaza recesywna 9 : 3 : 4
średnieEpistazaWybór odpowiedziU myszy gen C warunkuje wytwarzanie barwnika (C – barwnik obecny, cc – albinos). Gen A decyduje o rozmieszczeniu barwnika (A – sierść aguti, aa – czarna). Homozygoty cc są albinosami niezależnie od genu A. Skrzyżowano dwie myszy AaCc.
Jaki stosunek fenotypowy (aguti : czarne : albinosy) uzyskano w potomstwie?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: 9 : 3 : 4
A_C_ (9) – aguti; aaC_ (3) – czarne; A_cc (3) + aacc (1) – albinosy (4). Allel c w homozygocie „zasłania” działanie genu A – to epistaza recesywna, stosunek 9 : 3 : 4.
Prawdopodobieństwo czarnej myszy
średnieEpistazaObliczenieJak w poprzednim zadaniu: C – barwnik (cc – albinos), A – aguti (aa – czarna), epistaza recesywna. Krzyżówka AaCc × AaCc.
Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia czarnej myszy. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 18,75 %
P(aa) = ¼, P(C_) = ¾ → P(czarna) = ¼ · ¾ = 3/16 = 18,75%. Mysz aa cc byłaby albinosem, nie czarną.
Rozwiązanie krok po kroku
- Warunki na czarną sierść: brak aguti (aa) i obecny barwnik (C_).
- P(aa) = ¼; P(C_) = ¾.
- P = ¼ · ¾ = 3/16 = 18,75%.
Epistaza dominująca – dynia
trudneEpistazaObliczenieBarwa owoców dyni: dominujący allel W hamuje wytwarzanie barwnika (owoce białe) niezależnie od drugiego genu. U roślin ww o barwie decyduje gen Y: Y_ – owoce żółte, yy – zielone. Skrzyżowano dwie rośliny WwYy.
Oblicz prawdopodobieństwo uzyskania rośliny o owocach zielonych. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %
P(ww) = ¼, P(yy) = ¼ → 1/16 = 6,25%. Pełny stosunek: białe (W_ _ _) 12 : żółte (wwY_) 3 : zielone (wwyy) 1 – epistaza dominująca 12 : 3 : 1.
Rozwiązanie krok po kroku
- Allel W jest epistatyczny – każde W_ daje owoce białe (9 + 3 = 12/16).
- Tylko ww pozwala ujawnić gen Y: wwY_ żółte (3/16), wwyy zielone (1/16).
- P(zielone) = 1/16 = 6,25%.
Geny komplementarne – groszek pachnący
trudneEpistazaOdtwórz rodzicówU groszku pachnącego purpurowa barwa kwiatów wymaga obecności co najmniej jednego allelu dominującego każdego z dwóch genów (C_P_). Pozostałe genotypy dają kwiaty białe. Skrzyżowano dwie białe linie czyste i otrzymano całe F1 purpurowe; w F2 było 9 purpurowych : 7 białych.
Podaj genotypy obu białych linii rodzicielskich.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: CCpp × ccPP
Linie białe: CCpp (brak P) i ccPP (brak C). F1: CcPp – oba geny z allelem dominującym, więc purpurowe. F2: C_P_ (9) purpurowe, a C_pp (3) + ccP_ (3) + ccpp (1) = 7 białe. To współdziałanie komplementarne, stosunek 9 : 7.
Rozwiązanie krok po kroku
- Całe F1 purpurowe = ma C i P → rodzice dostarczyli po jednym brakującym allelu.
- Rodzice są białymi liniami czystymi (homozygoty) → jeden to CCpp, drugi ccPP.
- Sprawdzenie w F2: 9 C_P_ : 7 pozostałych.
Umaszczenie świń – zadanie w stylu CKE
trudneEpistazaUzupełnij krzyżówkęUmaszczenie świń rasy duroc warunkują dwie pary alleli (B/b i D/d) dziedziczone niezależnie i współdziałające. Ciemnorude są osobniki z co najmniej jednym allelem dominującym każdego genu (B_D_), białe – podwójne homozygoty recesywne (bbdd), piaskowe – osobniki z dwoma allelami recesywnymi tylko jednego genu (B_dd lub bbD_). Ciemnorudą samicę BbDd skrzyżowano z białym samcem.
Uzupełnij szachownicę tej krzyżówki.
Odpowiedź i wyjaśnienie
| ♀ \ ♂ | bd |
|---|---|
| BD | BbDd |
| Bd | Bbdd |
| bD | bbDd |
| bd | bbdd |
Potomstwo: BbDd (ciemnorude), Bbdd (piaskowe), bbDd (piaskowe), bbdd (białe) – po 25%. Prawdopodobieństwo piaskowego prosięcia: 2/4 = 50%. Zadanie wzorowane na informatorze CKE (zad. 11.2), gdzie taki wynik jest oceniany na 3 pkt za genotypy, krzyżówkę i prawdopodobieństwo.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gamety samicy BbDd: BD, Bd, bD, bd; samca bbdd: bd.
- Komórki: BbDd, Bbdd, bbDd, bbdd.
- Fenotypy: ciemnorude ¼, piaskowe ½ (Bbdd + bbDd), białe ¼.
Na podstawie: Informator o egzaminie maturalnym z biologii od roku szkolnego 2024/2025, CKE, zad. 11.
Rozpoznaj typ współdziałania ze stosunku
trudneEpistazaWybór odpowiedziW F2 z krzyżówki dwóch dihybryd uzyskano stosunek fenotypowy 13 : 3.
Jaki mechanizm najlepiej wyjaśnia ten wynik?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Epistaza dominująca, w której dominujący allel jednego genu i recesywna homozygota drugiego dają ten sam fenotyp (12 + 1 : 3).
13 = 9 + 3 + 1, czyli A_B_ + A_bb + aabb mają jeden fenotyp, a aaB_ (3) inny. Tak dzieje się, gdy dominujący allel A hamuje działanie genu B (epistaza dominująca), a jednocześnie aabb wygląda tak samo jak formy z A – np. barwa piór u kur (I hamuje barwę, cc też jej brak). Istotą zadania jest umiejętność „składania” klas 9 : 3 : 3 : 1, a nie zapamiętanie liczby.
Genotyp nosicielki hemofilii
łatweSprzężone z płciąZapisz genotypHemofilia jest warunkowana recesywnym allelem h sprzężonym z chromosomem X. Allel H warunkuje prawidłowe krzepnięcie.
Zapisz genotyp zdrowej kobiety będącej nosicielką hemofilii.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp nosicielki: XHXh
Nosicielka: XHXh – zdrowa (allel H dominuje), ale może przekazać allel h synom. Mężczyzna ma tylko jeden chromosom X: XHY (zdrowy) lub XhY (chory) – jest hemizygotą.
Od kogo syn dostaje chromosom X?
łatweSprzężone z płciąWybór odpowiedziDaltonizm jest cechą recesywną sprzężoną z chromosomem X.
Które zdanie jest prawdziwe?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Syn otrzymuje chromosom X zawsze od matki, więc daltonizm syna pochodzi od matki.
Syn = X od matki + Y od ojca. Dlatego cechy recesywne sprzężone z X u synów zawsze pochodzą od matki (nosicielki lub chorej). Ojciec daltonista przekazuje Xd wszystkim córkom (będą co najmniej nosicielkami), a żadnemu synowi.
Nosicielka × zdrowy mężczyzna
łatweSprzężone z płciąObliczenieKobieta nosicielka hemofilii (XHXh) ma dzieci ze zdrowym mężczyzną (XHY).
Oblicz prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie chorym synem. Podaj wynik w procentach (w odniesieniu do wszystkich dzieci).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %
Potomstwo: XHXH, XHXh, XHY, XhY – po ¼. Chory syn XhY = 25% wszystkich dzieci (ale 50% synów!). Zwróć uwagę na pytanie: „wśród wszystkich dzieci” czy „wśród synów”.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gamety matki: XH, Xh; ojca: XH, Y.
- Szachownica: XHXH (zdrowa córka), XHXh (córka nosicielka), XHY (zdrowy syn), XhY (chory syn).
- P(chory syn) = ¼ = 25% wszystkich dzieci; P(chory | syn) = ½.
Nosicielka × chory mężczyzna
średnieSprzężone z płciąObliczenieNosicielka hemofilii (XHXh) ma dzieci z mężczyzną chorym na hemofilię (XhY).
Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko będzie zdrową córką (nosicielką). Podaj wynik w procentach w odniesieniu do wszystkich dzieci.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %
Potomstwo: XHXh (zdrowa córka nosicielka), XhXh (chora córka), XHY (zdrowy syn), XhY (chory syn) – po ¼. Zdrowa córka: 25% wszystkich dzieci (50% córek). W tej krzyżówce możliwa jest chora córka – inaczej niż przy zdrowym ojcu.
Rozwiązanie krok po kroku
- Gamety: matka XH, Xh; ojciec Xh, Y.
- Szachownica: XHXh, XhXh, XHY, XhY.
- Zdrowa córka = XHXh = ¼ = 25%.
Rodzice chłopca daltonisty
średnieSprzężone z płciąOdtwórz rodzicówChłopiec jest daltonistą (allel d sprzężony z X, recesywny). Oboje jego rodzice widzą barwy prawidłowo.
Zapisz genotypy rodziców chłopca.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: XDXd × XDY
Matka musi mieć allel d, a widzi prawidłowo → nosicielka XDXd. Ojciec zdrowy → XDY (genotyp ojca nie ma wpływu na daltonizm syna).
Dlaczego daltonizm częściej u mężczyzn?
średnieSprzężone z płciąWybór odpowiedziDaltonizm (recesywny, sprzężony z X) występuje u ok. 8% mężczyzn i ok. 0,5% kobiet w populacjach europejskich.
Jakie jest wyjaśnienie tej różnicy?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Mężczyzna jest hemizygotą – ma jeden chromosom X, więc pojedynczy allel d wystarcza do ujawnienia cechy; kobieta musi odziedziczyć dwa allele d.
U mężczyzny (XdY) nie ma drugiego allelu, który mógłby zamaskować d. U kobiety cecha ujawnia się tylko w homozygocie XdXd, co wymaga chorego ojca i matki z allelem d – stąd kwadrat częstości (0,082 ≈ 0,0064 ≈ 0,6%).
Cecha dominująca sprzężona z X
średnieSprzężone z płciąObliczenieKrzywica oporna na witaminę D jest warunkowana dominującym allelem R sprzężonym z chromosomem X. Chora kobieta heterozygotyczna (XRXr) ma dzieci ze zdrowym mężczyzną (XrY).
Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko tej pary będzie chore. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %
Potomstwo: XRXr (chora córka), XrXr (zdrowa córka), XRY (chory syn), XrY (zdrowy syn). Chore: ½ = 50%, niezależnie od płci. Gdyby chory był ojciec (XRY), chore byłyby wszystkie córki i żaden syn.
Dziedziczenie sprzężone z Y
średnieSprzężone z płciąWybór odpowiedziNiektóre geny leżą wyłącznie na chromosomie Y (geny holandryczne), np. gen SRY decydujący o rozwoju jąder.
Jak dziedziczą się cechy warunkowane genami z chromosomu Y?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Z ojca na wszystkich synów; córki nigdy ich nie mają.
Chromosom Y przekazuje ojciec wyłącznie synom, więc cecha holandryczna występuje u wszystkich synów chorego ojca i nigdy u córek. W rodowodzie: dotyczy tylko mężczyzn, w każdym pokoleniu, zawsze po linii ojca.
Cecha sprzężona z X i cecha autosomalna
trudneSprzężone z płciąObliczenieKobieta nosicielka hemofilii (XHXh) i zdrowy mężczyzna (XHY) są jednocześnie nosicielami autosomalnej recesywnej mukowiscydozy (oboje Aa).
Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia syna chorego zarówno na hemofilię, jak i mukowiscydozę. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %
P(chory syn XhY) = ¼; P(aa) = ¼ → ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
Rozwiązanie krok po kroku
- Hemofilia: XHXh × XHY → XhY = ¼ wszystkich dzieci.
- Mukowiscydoza: Aa × Aa → aa = ¼.
- Geny niezależne (różne chromosomy): ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
„Wśród córek” – prawdopodobieństwo warunkowe
trudneSprzężone z płciąObliczenieNosicielka hemofilii (XHXh) i chory mężczyzna (XhY) spodziewają się dziecka. Badanie USG wykazało, że to dziewczynka.
Oblicz prawdopodobieństwo, że dziewczynka będzie chora na hemofilię. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %
Córki: XHXh (zdrowa) i XhXh (chora) – po ½. P = 50% (wśród wszystkich dzieci chora córka to 25%). Wiedza o płci zmienia przestrzeń zdarzeń.
Rozwiązanie krok po kroku
- Pełna szachownica: XHXh, XhXh, XHY, XhY.
- Warunek „córka” zostawia 2 komórki.
- Chora XhXh = 1 z 2 = 50%.
Błąd w zadaniu o hemofilii
trudneSprzężone z płciąZnajdź błądZadanie: „Matka jest nosicielką hemofilii. Jakie jest prawdopodobieństwo urodzenia zdrowej córki?”. Odpowiedź ucznia: „100%, bo córki nosicielki są zawsze zdrowe”.
Na czym polega błąd?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Nie podano genotypu ojca: jeśli ojciec jest zdrowy, wszystkie córki są fenotypowo zdrowe (połowa to nosicielki); jeśli ojciec jest chory, połowa córek choruje. Zadanie wymaga przyjęcia i zapisania założenia.
Córka dostaje jeden X od matki (XH lub Xh) i jeden X od ojca. Z ojcem XHY każda córka ma co najmniej jeden XH – jest zdrowa (100% córek zdrowych; 50% wszystkich dzieci to zdrowe córki). Z ojcem XhY połowa córek to XhXh. Na maturze zapisz założenie: „przyjmuję, że ojciec jest zdrowy (XHY)”.
Gamety przy sprzężeniu z crossing-over
trudneSprzężenie genówObliczenieGeny A i B leżą na tym samym chromosomie w odległości odpowiadającej częstości rekombinacji 20%. Osobnik ma układ cis: AB/ab (na jednym chromosomie allele A i B, na homologicznym a i b).
Oblicz, jaki procent gamet tego osobnika stanowią gamety AB oraz gamety Ab.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Gamety AB (%): 40 %; Gamety Ab (%): 10 %
Gamety rodzicielskie AB i ab: po (100% − 20%)/2 = 40%. Gamety rekombinacyjne Ab i aB: po 20%/2 = 10%. Przy niezależnym dziedziczeniu każda z czterech gamet miałaby 25% – sprzężenie zaburza tę równość.
Rozwiązanie krok po kroku
- Częstość rekombinacji 20% = łączny udział gamet rekombinacyjnych (Ab + aB).
- Każda z dwóch klas rekombinacyjnych: 20%/2 = 10%.
- Gamety rodzicielskie: 80%/2 = 40% każda (AB, ab).
Krzyżówka testowa genów sprzężonych
trudneSprzężenie genówObliczenieDihybrydę o układzie cis AB/ab skrzyżowano testowo z osobnikiem ab/ab. Częstość rekombinacji między genami A i B wynosi 10%.
Oblicz, jaki procent potomstwa będzie miał genotyp AaBb, a jaki – Aabb.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: AaBb (%): 45 %; Aabb (%): 5 %
Gamety dihybrydy: AB 45%, ab 45%, Ab 5%, aB 5%. Po połączeniu z ab: AaBb 45%, aabb 45%, Aabb 5%, aaBb 5%. Gdyby geny nie były sprzężone, każdy genotyp stanowiłby 25%.
Rozwiązanie krok po kroku
- Rekombinacja 10% → gamety rekombinacyjne Ab i aB po 5%, rodzicielskie AB i ab po 45%.
- Gamety ab/ab: tylko ab.
- AB + ab = AaBb (45%); Ab + ab = Aabb (5%).
Cis czy trans?
trudneSprzężenie genówWybór odpowiedziW krzyżówce testowej dihybrydy AaBb (geny sprzężone) uzyskano potomstwo: 42 AaBb, 43 aabb, 8 Aabb, 7 aaBb.
Jaki układ alleli miała dihybryda?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Cis (AB/ab) – klasy liczne to AB i ab, czyli gamety rodzicielskie.
Klasy liczne (42 i 43) pochodzą z gamet AB i ab – to układ rodzicielski, czyli cis: AB/ab. Klasy nieliczne (8 i 7) to rekombinanty Ab i aB. Cztery klasy pojawiają się i przy sprzężeniu, i bez niego – rozstrzyga nierówność ich liczebności (1 : 1 : 1 : 1 oznaczałoby brak sprzężenia).
Wskaż rekombinanty
trudneSprzężenie genówZbuduj gametyDihybryda o układzie trans Ab/aB (geny sprzężone) została skrzyżowana testowo z ab/ab.
Zaznacz klasy potomstwa, które powstały z gamet rekombinacyjnych.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: AaBb; aabb
Gamety rodzicielskie w trans: Ab i aB → potomstwo Aabb i aaBb (liczne). Gamety rekombinacyjne: AB i ab → potomstwo AaBb i aabb (nieliczne). Pułapka: w układzie cis byłoby odwrotnie – zawsze sprawdź fazę rodzica.
Układ trans – potomstwo podwójnie dominujące
trudneSprzężenie genówObliczenieDihybryda Ab/aB (układ trans, rekombinacja 20%) × ab/ab.
Oblicz, jaki procent potomstwa będzie miał fenotyp dominujący pod względem obu cech (A_B_).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: A_B_ (%): 10 %
W układzie trans gameta AB jest rekombinacyjna: 20%/2 = 10%. Ten sam fenotyp w układzie cis miałby 40%. Dlatego nie wolno stosować niezależnej segregacji (25%) do genów sprzężonych.
Rozwiązanie krok po kroku
- Trans: rodzicielskie Ab, aB po 40%; rekombinacyjne AB, ab po 10%.
- A_B_ powstaje tylko z gamety AB (+ ab od partnera).
- P = 10%.
Odległość między genami z krzyżówki testowej
trudneMapowanieObliczenieKrzyżówka testowa dihybrydy AB/ab × ab/ab dała potomstwo: 410 AaBb, 390 aabb, 95 Aabb, 105 aaBb (łącznie 1000).
Oblicz częstość rekombinacji i podaj odległość między genami A i B w centymorganach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Częstość rekombinacji (%): 20 %; Odległość (cM): 20 cM
Rekombinanty: 95 + 105 = 200; 200/1000 = 20%. 1% rekombinacji = 1 cM (jednostka mapowa), więc odległość wynosi 20 cM.
Rozwiązanie krok po kroku
- Klasy rodzicielskie: 410 + 390 = 800; rekombinacyjne: 95 + 105 = 200.
- RF = 200/(800+200) = 0,20 = 20%.
- 20% → 20 cM (1 cM = 1% rekombinacji).
Kolejność trzech genów
trudneMapowanieWybór odpowiedziOdległości między genami na jednym chromosomie: A–B = 12 cM, B–C = 5 cM, A–C = 17 cM.
Jaka jest kolejność genów na chromosomie?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: A – B – C
12 + 5 = 17, więc B leży między A i C: A – B – C. Największa odległość (A–C) łączy geny skrajne.
Krzyżówka trzypunktowa – gen środkowy
trudneMapowanieWybór odpowiedziTrójheterozygota ABC/abc została skrzyżowana testowo. Klasy potomstwa (fenotypy = gamety trójheterozygoty): ABC 400, abc 390, Abc 50, aBC 60, ABc 90, abC 95, AbC 5, aBc 10 (łącznie 1100). Zadanie wykracza poza typowy poziom matury – traktuj je jako ćwiczenie dla chętnych.
Który gen leży pośrodku?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: B
Najrzadsze klasy to AbC i aBc (podwójne crossing-over). W porównaniu z klasą rodzicielską ABC klasa AbC różni się tylko allelem genu B – gen B został „wymieniony”, więc leży pośrodku: A – B – C.
Krzyżówka trzypunktowa – odległości
trudneMapowanieObliczenieDane jak w zadaniu poprzednim (ABC 400, abc 390, Abc 50, aBC 60, ABc 90, abC 95, AbC 5, aBc 10; razem 1100; kolejność A – B – C). Zadanie dla chętnych.
Oblicz odległości A–B oraz B–C w cM (z dokładnością do 0,1).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: A–B (cM): 11,36 cM; B–C (cM): 18,18 cM
A–B: rekombinacja między A i B zaszła w klasach Abc, aBC (50 + 60) i w DCO AbC, aBc (5 + 10): 125/1100 = 11,4 cM. B–C: klasy ABc, abC (90 + 95) + DCO (15): 200/1100 = 18,2 cM. Mapa: A –11,4– B –18,2– C.
Rozwiązanie krok po kroku
- Rodzicielskie: ABC, abc. DCO: AbC, aBc (najrzadsze).
- Odcinek A–B: klasy, w których allel A „rozstał się” z allelem B: Abc, aBC + DCO → (50+60+5+10)/1100 = 0,1136.
- Odcinek B–C: ABc, abC + DCO → (90+95+5+10)/1100 = 0,1818.
- Odległości: 11,4 cM i 18,2 cM. Odległość A–C z mapy = 29,6 cM (większa niż policzona bezpośrednio, bo DCO „znikają” przy liczeniu A–C).
Dlaczego częstość rekombinacji nie przekracza 50%?
trudneMapowanieOdpowiedź otwartaDwa geny leżą na tym samym chromosomie bardzo daleko od siebie. W krzyżówce testowej uzyskano cztery klasy potomstwa w stosunku zbliżonym do 1 : 1 : 1 : 1.
Wyjaśnij, dlaczego częstość rekombinacji między genami sprzężonymi nie może przekroczyć 50%, i oceń, czy na podstawie tego wyniku można stwierdzić, że geny leżą na różnych chromosomach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Przykładowa odpowiedź:
Crossing-over zachodzi między dwiema z czterech chromatyd biwalentu, dlatego po pojedynczej wymianie tylko 2 z 4 gamet są rekombinacyjne – maksymalnie 50%. Przy wielu wymianach podwójne crossing-over przywraca układ rodzicielski, więc średnio częstość dąży do 50%, ale go nie przekracza. Stosunek 1 : 1 : 1 : 1 nie dowodzi położenia na różnych chromosomach: tak samo zachowują się geny leżące daleko na tym samym chromosomie. Rozstrzygnąć mogłoby sprawdzenie sprzężenia każdego z nich z genami leżącymi pomiędzy.
Klucz punktowania:
- Wyjaśnienie: pojedynczy crossing-over zachodzi między dwiema z czterech chromatyd biwalentu, więc nawet gdy crossing-over zachodzi w każdej mejozie, tylko połowa chromatyd (gamet) jest rekombinacyjna; dodatkowo podwójne crossing-over odtwarza układ rodzicielski. (1 pkt)
- Ocena: nie można – wynik 1 : 1 : 1 : 1 (RF ≈ 50%) jest taki sam dla genów na różnych chromosomach i dla genów bardzo odległych na tym samym chromosomie; rozstrzygnęłoby mapowanie względem genów pośrednich. (1 pkt)
Rozpoznaj sposób dziedziczenia (rodowód 1)
średnieRodowodyWybór odpowiedziPrzeanalizuj rodowód rodziny, w której występuje pewna choroba.
Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.
Jaki sposób dziedziczenia choroby wynika z rodowodu?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Autosomalny recesywny
Chore dzieci (II-1, II-2) zdrowych rodziców → cecha recesywna. Chora córka II-1 ma zdrowego ojca I-1 – przy cesze recesywnej sprzężonej z X musiałby być chory (córka dostaje od niego X). Zatem dziedziczenie autosomalne recesywne. Choruje też kobieta, co wyklucza sprzężenie z Y.
Genotypy osób z rodowodu 1
średnieRodowodyZapisz genotypRodowód jak w poprzednim zadaniu (choroba autosomalna recesywna, allel a).
Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.
Zapisz genotypy osób I-1 i II-3.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp I-1: Aa; Genotyp II-3: Aa
I-1 jest zdrowy, ale ma chore dzieci (aa) → Aa. II-3 jest zdrowa, ale jej syn III-1 jest chory → Aa. Genotyp III-2 (zdrowa) nie jest jednoznaczny: AA lub Aa.
Rozpoznaj sposób dziedziczenia (rodowód 2)
średnieRodowodyWybór odpowiedziPrzeanalizuj rodowód.
Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.
Jaki sposób dziedziczenia jest najbardziej prawdopodobny?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Autosomalny dominujący
Choroba występuje w każdym pokoleniu, każdy chory ma chorego rodzica, chorują kobiety i mężczyźni, a chory ojciec I-1 przekazał cechę synowi II-4 (wyklucza sprzężenie z X, bo syn nie dostaje X od ojca). Chora kobieta II-1 ma zdrowe dzieci, co wyklucza dziedziczenie mitochondrialne. Wniosek: autosomalne dominujące.
Genotypy w rodowodzie dominującym
średnieRodowodyZapisz genotypRodowód 2 (choroba autosomalna dominująca, allel A).
Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.
Zapisz genotypy osób I-1 i III-2.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Genotyp I-1: Aa; Genotyp III-2: aa
I-1 jest chory i ma zdrowego syna II-3 (aa), więc przekazał mu a → I-1 to Aa. III-2 jest zdrowy → w cesze dominującej zdrowi są zawsze aa.
Nosicielstwo zdrowego rodzeństwa
trudneRodowodyObliczenieRodowód 1 (choroba autosomalna recesywna).
Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.
Oblicz prawdopodobieństwo, że zdrowa III-2 jest nosicielką allelu choroby. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,1).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 66,67 %
Rodzice III-2 to Aa × Aa (mają chorego syna). Potomstwo: AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1. Wiemy, że III-2 jest zdrowa, więc odrzucamy aa; wśród AA i Aa nosiciele stanowią 2/3 ≈ 66,7%. Częsty błąd: 50% (zapomnienie o warunku „zdrowa”).
Rozwiązanie krok po kroku
- II-3 × II-4 = Aa × Aa (dowód: chory syn III-1).
- Możliwe genotypy: AA ¼, Aa ½, aa ¼.
- Warunek „zdrowa” wyklucza aa → P(Aa | zdrowa) = (½)/(¾) = 2/3.
Rodowód z cechą sprzężoną z X
trudneRodowodyObliczenieW rodzinie występuje hemofilia (recesywna, sprzężona z X). Przyjmij, że nikt spoza rodziny nie wnosi allelu choroby.
Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.
Oblicz prawdopodobieństwo, że pierwsze dziecko zdrowej III-2 i zdrowego mężczyzny będzie chorym synem. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,1).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 12,5 %
II-2 jest nosicielką (ma chorego syna III-1). III-2 odziedziczyła od matki XH lub Xh z równym prawdopodobieństwem → P(nosicielka) = ½. Jeśli jest nosicielką: P(chory syn) = ¼ (syn ½ × Xh ½). Razem: ½ · ¼ = 1/8 = 12,5%.
Rozwiązanie krok po kroku
- I-2 i II-2 są nosicielkami (każda ma chorego syna, a ich partnerzy są zdrowi).
- III-2: córka nosicielki i zdrowego ojca → XHXH lub XHXh, po ½.
- Gdy III-2 jest nosicielką: XHXh × XHY → chory syn ¼.
- P = ½ · ¼ = 12,5%.
Cecha ilościowa – skrajny fenotyp
trudneWielogenowe i pozajądroweObliczenieW uproszczonym modelu barwę skóry warunkują trzy geny o działaniu addytywnym (A, B, C). Każdy allel „duży” dodaje jednakową porcję barwnika; osobnik AABBCC ma skórę najciemniejszą, aabbcc – najjaśniejszą. Dwoje rodziców o genotypach AaBbCc ma dziecko.
Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko będzie miało najciemniejszy możliwy fenotyp. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,01).
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 1,5625 %
P(AA) = P(BB) = P(CC) = ¼ → (¼)3 = 1/64 ≈ 1,56%. Pośrednie fenotypy są dużo częstsze – stąd rozkład „dzwonowy” cech ilościowych (zmienność ciągła).
Rozwiązanie krok po kroku
- Dla każdego genu Aa × Aa → P(AA) = ¼.
- Trzy geny niezależne: (¼)3 = 1/64.
- 1/64 = 0,015625 = 1,5625%.
Dziedziczenie mitochondrialne
trudneWielogenowe i pozajądroweWybór odpowiedziDziedziczna neuropatia nerwów wzrokowych Lebera (LHON) jest spowodowana mutacją w DNA mitochondrialnym.
Które zdanie poprawnie opisuje dziedziczenie tej choroby?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Chora matka może przekazać chorobę wszystkim dzieciom niezależnie od płci; chory ojciec nie przekazuje jej dzieciom.
Mitochondria zygoty pochodzą praktycznie wyłącznie z komórki jajowej, więc mtDNA dziedziczy się po matce. Chora matka może przekazać mutację wszystkim dzieciom (synom i córkom), ale tylko córki przekażą ją dalej. Dziedziczenie pozajądrowe nie podlega prawom Mendla – nie rysujemy tu szachownicy Punnetta.
Ułamek na procent
łatwePrawdopodobieństwoObliczenieW krzyżówce dwugenowej pewien fenotyp stanowi 3/8 potomstwa.
Wyraź to prawdopodobieństwo w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 37,5 %
3/8 = 0,375 = 37,5%. Przydatne na maturze: 1/16 = 6,25%, 1/8 = 12,5%, 3/16 = 18,75%, 1/4 = 25%, 3/8 = 37,5%, 9/16 = 56,25%, 3/4 = 75%.
Która reguła?
łatwePrawdopodobieństwoWybór odpowiedziChcemy obliczyć prawdopodobieństwo, że dziecko pary Aa × Aa będzie miało genotyp AA lub aa.
Którą regułę należy zastosować?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Regułę dodawania: ¼ + ¼ = ½, bo zdarzenia wzajemnie się wykluczają.
Dziecko nie może być jednocześnie AA i aa – zdarzenia się wykluczają, więc prawdopodobieństwa dodajemy: ¼ + ¼ = ½ (to prawdopodobieństwo, że dziecko będzie homozygotą). Regułę mnożenia stosujemy dla zdarzeń niezależnych zachodzących „i” jednocześnie (np. dwoje kolejnych dzieci).
Dwoje dzieci – reguła mnożenia
średniePrawdopodobieństwoObliczenieRodzice są nosicielami autosomalnej recesywnej choroby (Aa × Aa).
Oblicz prawdopodobieństwo, że oboje ich przyszłych dzieci będą chore. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %
¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%. Pierwsze dziecko nie „zużywa” prawdopodobieństwa – przy każdej ciąży jest ono takie samo.
Co najmniej jedno chore dziecko
średniePrawdopodobieństwoObliczenieRodzice Aa × Aa (choroba autosomalna recesywna) planują dwoje dzieci.
Oblicz prawdopodobieństwo, że co najmniej jedno z dwojga dzieci będzie chore. Podaj wynik w procentach.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 43,75 %
P(oboje zdrowi) = ¾ · ¾ = 9/16. P(co najmniej jedno chore) = 1 − 9/16 = 7/16 = 43,75%. Sprawdzenie wprost: chore–zdrowe (¼·¾) + zdrowe–chore (¾·¼) + chore–chore (¼·¼) = 3/16 + 3/16 + 1/16 = 7/16.
Rozwiązanie krok po kroku
- P(chore) = ¼, P(zdrowe) = ¾ dla każdego dziecka.
- Zdarzenie przeciwne do „co najmniej jedno chore” to „żadne chore” = ¾ · ¾ = 9/16.
- 1 − 9/16 = 7/16 = 43,75%.
Niezależne urodzenia
średniePrawdopodobieństwoWybór odpowiedziPara Aa × Aa ma już troje zdrowych dzieci.
Jakie jest prawdopodobieństwo, że czwarte dziecko będzie chore (aa)?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: 25% – każde urodzenie jest zdarzeniem niezależnym.
Prawdopodobieństwo dla każdej ciąży wynosi ¼ niezależnie od wcześniejszych dzieci (błąd hazardzisty). Troje zdrowych dzieci jest całkiem prawdopodobne ((¾)3 ≈ 42%) i niczego nie dowodzi.
Co jest nie tak z tą odpowiedzią?
średnieStrategia maturalnaZnajdź błądPolecenie: „Zapisz krzyżówkę genetyczną i określ prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z grupą krwi 0 u rodziców IAi × IBi”. Odpowiedź ucznia: „25%”.
Dlaczego uczeń może nie otrzymać pełnej liczby punktów?
Odpowiedź i wyjaśnienie
Poprawna odpowiedź: Brakuje zapisu krzyżówki (gamet i genotypów potomstwa), którego wprost wymaga polecenie – za sam wynik nie przyznaje się punktu za krzyżówkę.
Polecenie ma dwie części: zapisz krzyżówkę i określ prawdopodobieństwo. W zasadach oceniania CKE punkty przyznaje się osobno za krzyżówkę (gamety + genotypy potomstwa) i za wynik; 25% jest poprawne, ale bez krzyżówki traci się punkt. Wynik można podać jako 25%, ¼ lub 0,25.
Zapisz pełne rozwiązanie w stylu maturalnym
średnieStrategia maturalnaOdpowiedź otwartaU pomidora allel P (owoce purpurowe) dominuje nad p (owoce zielone). Hodowca skrzyżował roślinę o purpurowych owocach z rośliną o zielonych owocach. Wśród 120 roślin potomnych 58 miało owoce zielone.
Ustal genotypy rodziców, zapisz krzyżówkę i określ prawdopodobieństwo uzyskania rośliny o purpurowych owocach w tej krzyżówce. Oceń swoje rozwiązanie według klucza.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Przykładowa odpowiedź:
Genotypy: P – purpurowa Pp, zielona pp. Uzasadnienie: zielone (pp) potomstwo w stosunku ok. 1 : 1 (58 : 62) wskazuje, że purpurowy rodzic jest heterozygotą.
Krzyżówka: P: Pp × pp; gamety: P, p × p; F1: Pp (purpurowe), pp (zielone) – 1 : 1.
Prawdopodobieństwo: P(purpurowa) = ½ = 50%.
Klucz punktowania:
- Genotypy rodziców: Pp (purpurowa) × pp (zielona) z uzasadnieniem – pojawienie się ok. połowy zielonych potomków (58/120 ≈ 1 : 1). (1 pkt)
- Zapis krzyżówki: gamety P, p oraz p; genotypy potomstwa Pp i pp (szachownica lub zapis liniowy). (1 pkt)
- Prawdopodobieństwo rośliny purpurowej: ½ = 50% = 0,5. (1 pkt)
Zadanie wieloetapowe – ABO i hemofilia
trudnePowtórkaOdpowiedź otwartaKobieta z grupą krwi A (jej matka miała grupę 0) i zdrowa, której brat choruje na hemofilię (rodzice kobiety byli zdrowi), ma dzieci z mężczyzną z grupą krwi B, którego ojciec miał grupę 0, zdrowym pod względem hemofilii. Geny ABO i hemofilii dziedziczą się niezależnie.
a) Zapisz genotypy obojga rodziców pod względem obu genów. b) Oblicz prawdopodobieństwo, że kobieta jest nosicielką hemofilii. c) Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia syna z grupą krwi 0 chorego na hemofilię (przyjmij, że kobieta jest nosicielką). Oceń rozwiązanie według klucza.
Odpowiedź i wyjaśnienie
Przykładowa odpowiedź:
a) Kobieta: IAi (od matki z grupą 0 otrzymała i); hemofilia: XHXH lub XHXh. Mężczyzna: IBi (ojciec ii), XHY.
b) Brat kobiety jest chory (XhY), a rodzice zdrowi → matka kobiety była nosicielką XHXh, ojciec XHY. Córka takiej pary: XHXH (½) lub XHXh (½). P(nosicielka) = 50%.
c) ABO: IAi × IBi → ii = ¼. Hemofilia: XHXh × XHY → XhY = ¼. Zdarzenia niezależne: ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
Klucz punktowania:
- a) Kobieta: IAi (matka 0 → allel i), XHXH lub XHXh; mężczyzna: IBi (ojciec 0), XHY. (1 pkt)
- b) Matka kobiety była nosicielką (chory syn, zdrowy mąż) → kobieta XHXH lub XHXh po ½ → P(nosicielka) = 50%. (1 pkt)
- c) P(grupa 0) = ¼ (IAi × IBi); P(chory syn) = ¼ (XHXh × XHY); P = ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%. (1 pkt)
Żadne zadanie nie pasuje do filtrów.
Sprawdź, czy zdasz krzyżówki genetyczne na maturze
Test losuje zadania z banku (z kontrolą różnorodności tematów), liczy punkty i na końcu pokazuje wyjaśnienia oraz tematy do powtórki. Wynik opisuje Twoje ćwiczenie, a nie przewiduje rzeczywistego wyniku matury.
Twój postęp
Tematy opanowane
- Jeszcze nic – rozwiąż kilka zadań z jednego tematu.
Tematy do powtórzenia
- Brak – nie masz jeszcze błędnych odpowiedzi.
Ostatnio otwarta lekcja
Jeszcze żadna.
Ostatni test
Jeszcze żaden.
Postęp zapisuje się tylko w tej przeglądarce (localStorage) i może zniknąć po wyczyszczeniu danych przeglądarki lub w trybie prywatnym. Nie zbieramy żadnych danych osobowych.
Krzyżówki genetyczne – pytania i odpowiedzi
27 najczęstszych pytań uczniów przed maturą. Odpowiedzi są krótkie i zawierają przykład tam, gdzie jest potrzebny.
Co to jest krzyżówka genetyczna?
To zapis przewidywanego wyniku krzyżowania dwóch osobników: ich genotypów, gamet oraz genotypów i fenotypów potomstwa wraz z prawdopodobieństwami. Najczęściej używa się do tego szachownicy Punnetta. Przykład: Aa × Aa → AA, Aa, Aa, aa.
Jak zrobić pierwszą krzyżówkę?
1) Zapisz genotypy rodziców (np. Aa i aa). 2) Wypisz gamety: A, a oraz a. 3) Narysuj tabelę: gamety jednego rodzica w wierszach, drugiego w kolumnach. 4) W każdej komórce połącz allele: Aa, aa. 5) Odczytaj stosunek: 1 : 1. Przećwicz to w generatorze w trybie samodzielnym.
Jak rozpoznać homozygotę i heterozygotę?
Homozygota ma dwa takie same allele (AA lub aa), heterozygota – dwa różne (Aa). Osobnik o cesze recesywnej jest zawsze homozygotą aa. Osobnik o cesze dominującej może być AA lub Aa – rozstrzyga krzyżówka testowa albo informacja o rodzicach/potomstwie (np. recesywny rodzic → Aa).
Jak określić genotyp rodziców?
Zacznij od pewników: fenotyp recesywny = aa, grupa 0 = ii, grupa AB = IᴬIᴮ, chory mężczyzna (cecha X-rec) = XʰY. Potem wnioskuj z potomstwa: chore (aa) dziecko zdrowych rodziców → oboje Aa; stosunek 1 : 1 → Aa × aa; 3 : 1 → Aa × Aa; 9 : 3 : 3 : 1 → AaBb × AaBb.
Jak wyznaczyć gamety?
Do gamety trafia po jednym allelu każdego genu. Aa → A, a. AaBb → AB, Ab, aB, ab. AaBB → AB, aB. Liczba rodzajów gamet = 2n, gdzie n to liczba par heterozygotycznych. Przy genach sprzężonych gamety rodzicielskie mają po (1 − r)/2, rekombinacyjne po r/2.
Jak obliczyć prawdopodobieństwo potomstwa?
Policz, ile komórek szachownicy ma dany genotyp/fenotyp, i podziel przez liczbę wszystkich komórek (gdy gamety są równie prawdopodobne). Dla kilku genów niezależnych pomnóż prawdopodobieństwa dla każdego genu: P(aabb) = ¼ · ¼ = 1/16.
Czym się różni genotyp od fenotypu?
Genotyp to zestaw alleli (Aa), fenotyp to obserwowana cecha (np. purpurowe kwiaty). Różne genotypy (AA, Aa) mogą dawać ten sam fenotyp przy pełnej dominacji; ten sam genotyp może dać różne fenotypy w różnych warunkach środowiska (np. barwa kwiatów hortensji zależna od pH gleby).
Kiedy uzyskujemy proporcję 3 : 1?
W krzyżówce dwóch heterozygot (Aa × Aa) przy dominacji pełnej, równie prawdopodobnych gametach i pełnej żywotności. 3 (AA + Aa + Aa) : 1 (aa).
Kiedy występuje proporcja 9 : 3 : 3 : 1?
W F2 z krzyżówki dwóch dihybryd AaBb × AaBb, gdy oba geny leżą na różnych chromosomach (niezależna segregacja), w obu występuje dominacja pełna, nie ma epistazy ani letalności. 9 A_B_ : 3 A_bb : 3 aaB_ : 1 aabb.
Co oznacza proporcja 1 : 2 : 1?
To stosunek genotypów z Aa × Aa (1 AA : 2 Aa : 1 aa). Staje się stosunkiem fenotypowym przy dominacji niepełnej (czerwone : różowe : białe) lub kodominacji (M : MN : N).
Co to jest krzyżówka testowa?
Krzyżowanie osobnika o fenotypie dominującym z homozygotą recesywną (aa), aby sprawdzić, czy jest on AA, czy Aa. Jeśli pojawi się potomstwo recesywne – badany osobnik jest Aa (stosunek 1 : 1); jeśli całe potomstwo jest dominujące – najprawdopodobniej AA.
Jak działają allele wielokrotne?
W populacji istnieje więcej niż dwa allele danego genu, ale każdy osobnik ma tylko dwa. Przykład ABO: allele Iᴬ, Iᴮ, i. Między nimi obowiązuje hierarchia dominacji: Iᴬ = Iᴮ (kodominacja) > i. Krzyżówkę rozwiązuje się tak samo jak dla dwóch alleli – po prostu pary są różne.
Jak obliczyć grupę krwi dziecka?
Zapisz genotypy rodziców (A: IᴬIᴬ lub Iᴬi; B: IᴮIᴮ lub Iᴮi; AB: IᴬIᴮ; 0: ii), wypisz gamety i zrób szachownicę 2 × 2. Np. Iᴬi × Iᴮi → AB, A, B, 0 po 25%. Gdy genotyp rodzica A/B jest nieznany, rozpatrz oba warianty albo przyjmij założenie.
Czy dwoje rodziców z grupą A może mieć dziecko z grupą 0?
Tak, jeśli oboje są heterozygotami Iᴬi: Iᴬi × Iᴬi → ii z prawdopodobieństwem ¼. Jeśli choć jedno z rodziców jest IᴬIᴬ – nie.
Czy rodzice z grupą 0 mogą mieć dziecko z grupą AB w standardowym modelu ABO?
Nie. Rodzice ii dają tylko gamety i, więc dziecko może mieć wyłącznie grupę 0. (Wyjątki, jak fenotyp Bombay, wykraczają poza model szkolny i nie pojawiają się na maturze bez dodatkowego opisu w treści zadania).
Jak rozwiązuje się zadania z hemofilią?
Zapisz allele przy X: Xᴴ (zdrowy), Xʰ (hemofilia). Kobieta: XᴴXᴴ, XᴴXʰ (nosicielka), XʰXʰ; mężczyzna: XᴴY, XʰY. Gamety mężczyzny: X i Y. Zrób szachownicę 2 × 2 i odczytaj osobno córki i synów. Zawsze ustal (lub załóż) genotyp ojca – bez niego nie da się podać prawdopodobieństwa dla córek.
Co to jest nosicielka?
Zdrowa kobieta heterozygotyczna (XᴴXʰ) mająca jeden allel choroby recesywnej sprzężonej z X. Może przekazać Xʰ połowie dzieci: synowie z Xʰ chorują, córki z Xʰ są nosicielkami. Analogicznie nosicielem choroby autosomalnej recesywnej jest zdrowy heterozygota Aa (obu płci).
Czym jest sprzężenie genów?
Geny leżące na tym samym chromosomie dziedziczą się razem (nie podlegają II prawu Mendla). Nowe kombinacje alleli powstają tylko przez crossing-over, z częstością zależną od odległości genów. Objaw w krzyżówce testowej: dwie liczne klasy potomstwa (rodzicielskie) i dwie nieliczne (rekombinanty).
Jak obliczyć częstość rekombinacji?
RF = liczba rekombinantów / liczba wszystkich potomków × 100%. Rekombinanty to dwie najrzadsze klasy w krzyżówce testowej. Np. 95 + 105 rekombinantów na 1000 → 20% → geny leżą w odległości 20 cM.
Jak interpretować rodowód?
1) Chore dziecko zdrowych rodziców → cecha recesywna. 2) Każdy chory ma chorego rodzica → dominująca. 3) Chorują głównie mężczyźni, matki zdrowe, brak przekazu ojciec → syn → recesywna sprzężona z X; chora córka zdrowego ojca to wyklucza. 4) Chora matka → wszystkie dzieci chore → mitochondrialna. Uzasadnij, wskazując konkretne osoby.
Dlaczego czasem stosunek fenotypowy wynosi 2 : 1?
Bo jedna klasa potomstwa – homozygoty dominujące – obumiera (allel letalny). Z 1 : 2 : 1 pozostaje 2 : 1 wśród żywych, np. żółte myszy (Yy) : szare (yy). Towarzyszą temu mniejsze mioty.
Czy każde zadanie wymaga szachownicy Punnetta?
Nie. Przy trzech i więcej genach szybsza jest reguła mnożenia (dla każdego genu osobno). Geny mitochondrialne nie segregują mendlowsko. Zadania „wiadomo, że…” wymagają prawdopodobieństwa warunkowego. Na maturze jednak, jeśli polecenie brzmi „zapisz krzyżówkę”, szachownica (lub zapis liniowy gamet i potomstwa) jest punktowana.
Jakie błędy najczęściej popełniają maturzyści?
Gamety „Aa”; traktowanie genów sprzężonych jak niezależnych; „zdrowy = AA”; mylenie „wśród synów” z „wśród dzieci”; brak założenia o nieznanym genotypie; wynik bez zapisu krzyżówki; pominięcie letalności; nieprecyzyjne oznaczenia (I⁰, Yʰ). Pełna tabela: moduł 15.
Jak poprawnie zapisać rozwiązanie na maturze?
W kolejności: legenda alleli (jeśli nie podano) → genotypy rodziców z uzasadnieniem → gamety → genotypy (i fenotypy) potomstwa → wynik w żądanej formie (ułamek/procent) → założenia, jeśli coś było niepewne. CKE punktuje osobno genotypy rodziców, krzyżówkę i wynik.
Jak ćwiczyć krzyżówki genetyczne przed maturą?
Przejdź ścieżki START → MATURA → EKSPERT na tej stronie, rozwiązuj zadania z banku filtrując po temacie, w którym masz błędy (panel „Twój postęp” je wskaże), a na koniec zrób test 20 pytań z minutnikiem. Pisz pełne rozwiązania na kartce – na egzaminie liczy się zapis, nie tylko wynik.
Czy barwa oczu lub włosów dziedziczy się jak w zadaniach „niebieskie oczy są recesywne”?
Nie dokładnie. Barwa oczu u człowieka jest cechą wielogenową (główną rolę grają geny OCA2 i HERC2, ale nie tylko), więc niebieskoocy rodzice mogą w rzadkich przypadkach mieć dziecko o ciemniejszych oczach. Zadania szkolne stosują świadome uproszczenie do jednego genu – rozwiązuj je zgodnie z treścią, ale wiedz, że to model.
Czy z kariotypu (np. 45,X albo 47,XXY) można odczytać płodność?
Z samego zapisu kariotypu można określić płeć chromosomową i rozpoznać aberrację liczbową (45,X – zespół Turnera, 47,XXY – zespół Klinefeltera, 47,XX,+21 lub 47,XY,+21 – zespół Downa). Płodność to cecha kliniczna – w zespołach Turnera i Klinefeltera jest zwykle znacznie ograniczona, ale nie wynika z zapisu „XX” czy „XY” jako takiego; na maturze odpowiadaj na to, o co pyta polecenie (płeć, rodzaj mutacji, mechanizm nondysjunkcji).
Najważniejsze reguły w pigułce
Jeden allel każdego genu. 2n rodzajów. Sprzężone: (1 − r)/2 i r/2.
AA × aa → Aa; Aa × Aa → 1 : 2 : 1 (3 : 1); Aa × aa → 1 : 1; AA × Aa → 100% dom.; aa × aa → aa.
AaBb × AaBb → 9 : 3 : 3 : 1 (pięć założeń). Testowa dihybrydy → 1 : 1 : 1 : 1. Mnóż prawdopodobieństwa genów.
Niepełna/kodominacja → 1 : 2 : 1; letalne → 2 : 1; epistaza → 9 : 3 : 4, 12 : 3 : 1, 9 : 7.
0 = ii, AB = IᴬIᴮ, A/B = homo- lub heterozygota. Grupy krwi wykluczają, nie dowodzą.
Syn: X od matki, Y od ojca. Mężczyzna – hemizygota. „Wśród synów” ≠ „wśród dzieci”.
Rzadkie klasy = rekombinanty = r. 1% = 1 cM. Gen środkowy: suma odległości lub zmiana w DCO.
Chore dziecko zdrowych → recesywna. Chora córka zdrowego ojca → nie X-rec. Matka → wszystkie dzieci → mitochondrialne.
„i” mnóż, „lub” dodawaj, „co najmniej” 1 − przeciwne, „wiadomo, że” dziel przez warunek. Urodzenia niezależne.
Genotypy rodziców → gamety → potomstwo → wynik. Oznaczenia z treści. Zapisz założenia.
Powiązane materiały edukacyjne Biomist
Teoria do każdego modułu w portalu Biomist.pl oraz inne zestawy zadań z genetyki na matura.biomist.pl.
Teoria na Biomist.pl
- Genetyka do matury – przewodnik krok po krokuhub wszystkich notatek z genetyki
- Wprowadzenie podstawowych pojęć z genetyki ogólnejdo modułu 1
- I prawo Mendla – krzyżówki jednogenowedo modułów 2–3
- II prawo Mendla – krzyżówki dwugenowedo modułu 5
- Odchylenia od praw Mendlado modułów 6–8
- Dziedziczenie płci i cech sprzężonych z płciądo modułu 9
- Który chromosom decyduje o płci?do modułu 9
- Dziedziczenie genów sprzężonychdo modułów 10–11
- Dziedziczenie cytoplazmatycznedo modułu 13
- Przebieg i skutki mejozypodstawa praw Mendla
- Mutacje chromosomowe strukturalne i liczbowekariotypy, zespoły Turnera i Klinefeltera
- Biologia do matury – wszystkie działyprzewodnik po całym kursie
Inne zadania z genetyki na matura.biomist.pl
- Dział Genetyka – wszystkie zestawytesty i zadania otwarte
- Biologia – wszystkie działyzadania maturalne z odpowiedziami
Źródła
- Rozporządzenie MEN w sprawie podstawy programowej – biologia, liceum i technikum, zakres rozszerzony, dział XIV „Genetyka klasyczna” (wersja obowiązująca od 2024 r.), zpe.gov.pl.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie maturalnym z biologii od roku szkolnego 2024/2025, Warszawa 2024 (zasady oceniania krzyżówek, zad. 11).
- Podręczniki genetyki klasycznej (Mendel, Morgan, Sturtevant) – modele dziedziczenia i mapowanie.
ODBIERZ NOTATKI MATURALNE GWARANCJA WYNIKU!
Jeżeli nie zdobędziesz minimum 70% na maturze z biologii – zwrócimy Ci pieniądze za notatki! ✨
📘 Przejdź do notatek