Krzyżówki genetyczne: naucz się rozwiązywać je od podstaw do matury

Poznaj zasady dziedziczenia, rozwiązuj zadania krok po kroku, twórz własne krzyżówki i sprawdź, czy poradzisz sobie na maturze z biologii.

  • Nauka od zera
  • Zadania z wyjaśnieniami
  • Interaktywny generator
  • Poziom rozszerzony
  • Darmowy dostęp

Zgodne z podstawą programową (zakres rozszerzony, dział XIV „Genetyka klasyczna”) i formułą egzaminu od 2025 r. Aktualizacja: październik 2026.

Krzyżówka Aa × Aa na żywo

gamety♀ \ ♂Aa
AAAAa
aAaaa
  • fenotyp dominujący (AA, Aa): 3 z 4 = 75%
  • fenotyp recesywny (aa): 1 z 4 = 25%

Genotypy 1 : 2 : 1 · Fenotypy 3 : 1

Twoja droga do opanowania krzyżówek genetycznych

Szesnaście lekcji w trzech ścieżkach. Każda lekcja to krótka teoria, przykład rozwiązany krok po kroku, ćwiczenie ze sprawdzaniem odpowiedzi i podsumowanie. Postęp zapisuje się w Twojej przeglądarce – bez zakładania konta.

Podstawy genetyki: gen, allel, genotyp, fenotyp

Ścieżka STARTok. 25 minPodstawa programowa: XIV.1.1–1.2

Każda krzyżówka genetyczna opiera się na kilku pojęciach. Jeśli rozumiesz je naprawdę (a nie tylko kojarzysz), zadania maturalne stają się mechaniczne. Zacznijmy od chromosomów.

Chromosomy homologiczne, gen, locus, allel

Komórki ciała człowieka mają 46 chromosomów ułożonych w 23 pary. W każdej parze jeden chromosom pochodzi od matki, drugi od ojca – to chromosomy homologiczne. Mają tę samą długość i te same geny w tych samych miejscach. Miejsce genu na chromosomie to locus (l.mn. loci).

Gen to odcinek DNA kodujący określoną cechę (ściślej: produkt, np. białko). Gen może występować w różnych wersjach – to allele. Ponieważ masz dwa chromosomy homologiczne, masz też dwa allele każdego genu autosomalnego: jeden od matki, jeden od ojca.

Para chromosomów homologicznych z zaznaczonym locus genu: na jednym chromosomie allel A, na drugim allel a Aa od matkiod ojca to samo locus (miejsce genu)dwa różne allele: A i a genotyp osobnika: Aa (heterozygota) fenotyp (przy dominacji A): cecha „A” chromosomy homologiczne
Para chromosomów homologicznych. W tym samym locus leżą dwa allele tego samego genu – tutaj A i a.

Genotyp i fenotyp

Genotyp to zestaw alleli osobnika – zapisujemy go literami, np. AA, Aa, aa. Fenotyp to cecha, którą obserwujemy: kolor kwiatów, grupa krwi, obecność choroby. Fenotyp zależy od genotypu (i często od środowiska), ale różne genotypy mogą dawać ten sam fenotyp.

Zapamiętaj
  • AA – homozygota dominująca: dwa allele dominujące.
  • Aa – heterozygota: dwa różne allele.
  • aa – homozygota recesywna: dwa allele recesywne.
  • Wielka litera = allel dominujący (ujawnia się już w jednej kopii), mała litera = allel recesywny (ujawnia się tylko w homozygocie).
  • Przy pełnej dominacji AA i Aa wyglądają tak samo. Zapis A_ („A podkreślnik”) oznacza: „co najmniej jeden allel A, drugi dowolny”.

Gamety i segregacja alleli

Gamety (komórki jajowe i plemniki) powstają w mejozie i są haploidalne: mają po jednym chromosomie z każdej pary, a więc po jednym allelu każdego genu. Heterozygota Aa wytwarza dwa rodzaje gamet – A i a – w równych ilościach (po ½). Homozygota AA wytwarza tylko gamety A.

Segregacja alleli: komórka Aa wytwarza w mejozie gamety A oraz gamety a, każdy rodzaj z prawdopodobieństwem jedna druga Aa komórka macierzysta Aa mejoza A a gamety A – prawdopodobieństwo ½ (50%) gamety a – prawdopodobieństwo ½ (50%) gameta nigdy nie zawiera obu alleli (Aa)
I prawo Mendla w obrazku: allele z pary rozchodzą się do różnych gamet.

Pokolenia P, F1, F2 i szachownica Punnetta

P (pokolenie rodzicielskie) to krzyżowane osobniki, F1 – ich potomstwo, F2 – potomstwo z krzyżowania osobników F1 między sobą. Szachownica Punnetta to tabela: w nagłówkach wierszy wpisujesz gamety jednego rodzica, w nagłówkach kolumn – gamety drugiego, a w komórkach łączysz je w genotypy potomstwa. Każda komórka odpowiada jednej kombinacji gamet, więc przy równie prawdopodobnych gametach każda komórka ma to samo prawdopodobieństwo.

Jak odczytać genotypy z treści zadania

  1. Znajdź zdanie o dominacji („allel A dominuje nad a”, „cecha recesywna”) – ono ustala oznaczenia.
  2. Osobnik o cesze recesywnej ma zawsze genotyp aa – to najpewniejsza informacja w zadaniu.
  3. Osobnik o cesze dominującej to AA lub Aa. Rozstrzygają słowa: „czysta linia”, „homozygota” → AA; „heterozygota”, „mieszaniec”, „nosiciel” → Aa; „ma rodzica/dziecko o cesze recesywnej” → Aa.
  4. Jeśli zadanie podaje potomstwo o cesze recesywnej, każdy rodzic ma co najmniej jeden allel a.
Przykład

„U grochu purpurowe kwiaty (P) dominują nad białymi (p). Roślina o purpurowych kwiatach, której jeden rodzic miał kwiaty białe, została skrzyżowana z rośliną białą”.

Odczyt: roślina biała – pp. Roślina purpurowa miała rodzica pp, więc dostała od niego allel p; jest purpurowa, więc ma też P → Pp. Krzyżówka: Pp × pp.

Spróbuj sam

Wybierz genotyp

łatwePodstawyWybór odpowiedzi

U grochu allel T (łodyga wysoka) dominuje nad t (łodyga niska). Roślina jest niska.

Jaki genotyp ma ta roślina?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: tt

Niska łodyga to cecha recesywna – roślina musi być tt. Gdyby była wysoka, odpowiedź brzmiałaby „TT lub Tt” (nie da się rozróżnić bez krzyżówki testowej).

Słownik pojęć (28 haseł)

Allel
Jedna z wersji genu. Allele tego samego genu leżą w tym samym locus chromosomów homologicznych. Przykład: A i a.
Allele wielokrotne
Więcej niż dwa allele jednego genu w populacji (osobnik ma zawsze tylko dwa). Przykład: Iᴬ, Iᴮ, i w układzie ABO.
Allel letalny
Allel, który w określonym układzie (zwykle homozygotycznym) powoduje śmierć osobnika. Przykład: YY u żółtych myszy.
Autosom
Każdy chromosom niebędący chromosomem płci. Człowiek ma 22 pary autosomów i jedną parę chromosomów płci.
Chromosomy homologiczne
Para chromosomów o tych samych genach w tych samych loci; jeden od matki, drugi od ojca.
Crossing-over
Wymiana odcinków między chromatydami chromosomów homologicznych w profazie I mejozy; źródło gamet rekombinacyjnych.
Dominacja pełna
Heterozygota ma fenotyp taki jak homozygota dominująca (Aa wygląda jak AA).
Dominacja niepełna
Heterozygota ma fenotyp pośredni (Rr – różowe kwiaty między czerwonymi RR i białymi rr).
Kodominacja
Heterozygota ujawnia oba allele w pełni (IᴬIᴮ – grupa AB ma oba antygeny).
Epistaza
Allel jednego genu maskuje działanie innego genu (np. cc – albinos – niezależnie od genu barwy).
Fenotyp
Obserwowalna cecha organizmu wynikająca z genotypu i środowiska.
Gameta
Haploidalna komórka rozrodcza (komórka jajowa, plemnik) z jednym allelem każdego genu.
Gen
Odcinek DNA będący jednostką dziedziczenia; koduje zwykle jedno białko lub RNA.
Genotyp
Zestaw alleli osobnika, np. AaBb.
Hemizygota
Osobnik z jednym allelem danego genu (np. mężczyzna XʰY – gen leży tylko na X).
Heterozygota
Osobnik z dwoma różnymi allelami danego genu (Aa).
Homozygota
Osobnik z dwoma takimi samymi allelami (AA – dominująca, aa – recesywna).
Krzyżówka testowa
Krzyżówka osobnika o fenotypie dominującym z homozygotą recesywną w celu ustalenia jego genotypu.
Locus
Położenie genu na chromosomie.
Mejoza
Podział redukcyjny prowadzący do powstania haploidalnych gamet; podstawa praw Mendla.
Nosiciel
Zdrowy heterozygota mający allel recesywny choroby (Aa lub XᴴXʰ).
Pokolenia P, F1, F2
Rodzice, ich potomstwo i potomstwo z krzyżowania F1 między sobą.
Rekombinacja
Powstawanie nowych kombinacji alleli w gametach (przez crossing-over lub niezależną segregację).
Rodowód
Schemat pokrewieństwa z zaznaczonym występowaniem cechy (kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta).
Segregacja alleli
Rozdzielenie alleli z pary do różnych gamet (I prawo Mendla).
Sprzężenie genów
Wspólne dziedziczenie genów leżących blisko siebie na tym samym chromosomie.
Szachownica Punnetta
Tabela łącząca gamety rodziców w genotypy potomstwa.
Stosunek fenotypowy
Proporcja klas fenotypowych w potomstwie, np. 3 : 1 lub 9 : 3 : 3 : 1.
Podsumowanie

Gen ma wersje (allele). Osobnik ma dwa allele każdego genu, gameta – jeden. Genotyp zapisujemy literami (AA, Aa, aa), fenotyp to to, co widać. Z treści zadania zawsze najpierw odczytuj osobniki o cesze recesywnej (aa).

↑ Wróć do spisu treści

Krzyżówki jednogenowe – pięć przypadków, które musisz znać

Ścieżka STARTok. 35 minPodstawa programowa: XIV.1.1

W krzyżówce jednogenowej (monohybrydowej) śledzimy jeden gen z dwoma allelami. Istnieje tylko pięć różnych krzyżówek (nie licząc AA × AA, która jest trywialna). Dla każdej przygotowaliśmy pełny schemat: gamety, szachownicę, genotypy, fenotypy, stosunki i prawdopodobieństwa. Założenie dla wszystkich: dominacja pełna, gamety równie prawdopodobne, wszystkie genotypy żywotne.

Przypadek 1: AA × aa (czyste linie) → 100% Aa

Sytuacja: krzyżowanie dwóch czystych linii, np. groch o nasionach żółtych (AA) z zielonymi (aa). Gamety: AA → tylko A; aa → tylko a.

Potomstwo: 100% Aa, wszystkie o fenotypie dominującym (żółte). Stosunek genotypowy i fenotypowy: brak rozszczepienia (pokolenie F1 jest jednorodne).

Wskazówka maturalna: jeśli całe liczne potomstwo ma jeden fenotyp, przynajmniej jeden rodzic jest homozygotą dominującą (lub oba są homozygotami).

♀ \ ♂a
AAa

Przypadek 2: Aa × Aa (dwie heterozygoty) → 1 : 2 : 1 i 3 : 1

Sytuacja: krzyżowanie osobników F1 między sobą (np. samozapylenie grochu Aa) albo dwoje zdrowych nosicieli choroby recesywnej. Gamety: każdy rodzic A i a (po ½).

Genotypy: ¼ AA, ½ Aa, ¼ aa → stosunek 1 : 2 : 1. Fenotypy: ¾ dominujący (25% + 50%), ¼ recesywny → 3 : 1.

Prawdopodobieństwa: P(AA) = 25%, P(Aa) = 50%, P(aa) = 25%, P(fenotyp dominujący) = 75%.

Wskazówka maturalna: „zdrowi rodzice mają chore dziecko” = ta krzyżówka. Zdrowe dziecko to AA lub Aa (¾), nosiciel to tylko Aa (½).

♀ \ ♂Aa
AAAAa
aAaaa

Przypadek 3: Aa × aa (krzyżówka testowa) → 1 : 1

Sytuacja: heterozygota z homozygotą recesywną, np. nosiciel × osoba chora. Gamety: A, a × a.

Genotypy: ½ Aa, ½ aa → 1 : 1. Fenotypy: ½ dominujący, ½ recesywny → 1 : 1. P(aa) = 50%.

Wskazówka maturalna: stosunek 1 : 1 w potomstwie zawsze oznacza heterozygotę × homozygotę recesywną. To także schemat krzyżówki testowej (moduł 4).

♀ \ ♂a
AAa
aaa

Przypadek 4: AA × Aa → 100% fenotyp dominujący, genotypy 1 : 1

Sytuacja: homozygota dominująca z heterozygotą. Gamety: A × A, a.

Genotypy: ½ AA, ½ Aa → 1 : 1. Fenotypy: 100% dominujący – brak rozszczepienia fenotypowego mimo rozszczepienia genotypowego.

Wskazówka maturalna: ta krzyżówka nie ujawnia, czy osobnik dominujący jest homo- czy heterozygotą – dlatego do testowania używa się aa, a nie AA.

♀ \ ♂Aa
AAAAa

Przypadek 5: aa × aa → 100% aa

Sytuacja: dwa osobniki o cesze recesywnej, np. dwoje rodziców z albinizmem (w modelu jednogenowym). Gamety: a × a.

Potomstwo: 100% aa, 100% fenotyp recesywny. Cecha recesywna „hoduje się czysto”.

Wskazówka maturalna: jeśli w zadaniu dwoje rodziców o cesze recesywnej ma dziecko o cesze dominującej, model jednogenowy z pełną dominacją jest niewystarczający (np. cecha jest wielogenowa albo zaszła mutacja) – zadanie zwykle o to właśnie pyta.

♀ \ ♂a
aaa
Pięć krzyżówek jednogenowych w jednej tabeli (dominacja pełna)
KrzyżówkaGametyGenotypy potomstwaStosunek genotypowyStosunek fenotypowy
AA × aaA × aAa100% Aa100% dominujący
Aa × AaA, a × A, aAA, Aa, aa1 : 2 : 13 : 1
Aa × aaA, a × aAa, aa1 : 11 : 1
AA × AaA × A, aAA, Aa1 : 1100% dominujący
aa × aaa × aaa100% aa100% recesywny
Przykład rozwiązany krok po kroku

Zadanie. Mukowiscydoza jest chorobą autosomalną recesywną. Zdrowa kobieta, której brat choruje na mukowiscydozę, a rodzice są zdrowi, pyta, jakie jest prawdopodobieństwo, że jest nosicielką.

  1. Oznaczenia: A – allel prawidłowy, a – allel choroby. Chory brat: aa.
  2. Zdrowi rodzice mają chore dziecko → oboje Aa.
  3. Kobieta jest dzieckiem pary Aa × Aa: możliwe genotypy AA (¼), Aa (½), aa (¼).
  4. Wiemy, że jest zdrowa → odrzucamy aa. Zostają AA i Aa w stosunku 1 : 2.
  5. P(nosicielka) = 2/3 ≈ 66,7%. (Odpowiedź „50%” jest błędna – pomija warunek „zdrowa”).
Pułapka maturalna

„Zdrowe dziecko” ≠ „dziecko niebędące nosicielem”. Przy Aa × Aa: zdrowe = 75%, nosiciel = 50%, zdrowe i niebędące nosicielem = 25%. Czytaj polecenie dosłownie.

Spróbuj sam

Zbuduj gamety

łatweJednogenoweZbuduj gamety

Osobnik ma genotyp Bb.

Zaznacz gamety, jakie wytwarza.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: B; b

Gamety: B i b, po 50%. Zapis Bb to genotyp osobnika, nie gameta.

Spróbuj sam

Uzupełnij krzyżówkę Aa × aa

łatweJednogenoweUzupełnij krzyżówkę

Krzyżówka heterozygoty z homozygotą recesywną.

Wpisz genotypy potomstwa.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂a
AAa
aaa

Potomstwo: Aa i aa po 50% – stosunek 1 : 1 (genotypowy i fenotypowy).

Spróbuj sam

Oblicz prawdopodobieństwo

łatweJednogenoweObliczenie

Krzyżówka Aa × Aa, dominacja pełna.

Jakie jest prawdopodobieństwo potomka o fenotypie dominującym? Podaj w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 75 %

AA (¼) + Aa (½) = ¾ = 75%.

Spróbuj sam

Znajdź błąd w szachownicy

łatweJednogenoweZnajdź błąd

Uczeń rozwiązał krzyżówkę Aa × aa i otrzymał w szachownicy: AA, Aa, Aa, aa.

Na czym polega błąd?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Rodzic aa nie wytwarza gamety A, więc genotyp AA jest niemożliwy; szachownica ma 2 komórki: Aa, aa.

Homozygota aa daje tylko gamety a. Szachownica 2 × 1: Aa, aa (1 : 1). Uczeń „skopiował” szachownicę z Aa × Aa.

Podsumowanie

3 : 1 → Aa × Aa. 1 : 1 → Aa × aa. 100% jednego fenotypu → w grze jest homozygota dominująca (AA × cokolwiek) albo aa × aa. Rozpoznawanie krzyżówki po stosunku w potomstwie to umiejętność, którą matura sprawdza najczęściej.

↑ Wróć do spisu treści

Pierwsze i drugie prawo Mendla

Ścieżka STARTok. 20 minPodstawa programowa: XIV.1.1–1.3

Grzegorz Mendel (1866) sformułował reguły dziedziczenia na podstawie krzyżówek grochu, zanim ktokolwiek wiedział o chromosomach. Dziś oba prawa tłumaczymy przebiegiem mejozy.

I prawo Mendla – prawo czystości gamet (segregacji alleli)

Allele jednego genu rozdzielają się (segregują) podczas mejozy do różnych gamet, tak że każda gameta zawiera tylko jeden allel z pary. Podstawa cytologiczna: w anafazie I chromosomy homologiczne (a z nimi allele A i a) rozchodzą się do przeciwnych biegunów komórki.

Konsekwencja: heterozygota Aa daje gamety A i a w stosunku 1 : 1, a krzyżówka Aa × Aa daje 1 : 2 : 1.

II prawo Mendla – prawo niezależnej segregacji

Allele różnych genów segregują do gamet niezależnie od siebie: to, który allel genu A trafił do gamety, nie wpływa na to, który allel genu B tam trafi. Podstawa cytologiczna: każda para chromosomów homologicznych ustawia się w metafazie I niezależnie od innych par, więc dihybryda AaBb wytwarza cztery rodzaje gamet (AB, Ab, aB, ab) po ¼.

Niezależna segregacja: dwie pary chromosomów mogą ustawić się w metafazie I na dwa sposoby, co daje cztery rodzaje gamet AB, Ab, aB i ab ustawienie 1 (metafaza I)ustawienie 2 (metafaza I) Aa Bb Aa Bb gamety: AB i ab gamety: Ab i aB oba ustawienia są równie częste → cztery rodzaje gamet po ¼
Podstawa II prawa Mendla: losowe ustawienie par chromosomów w metafazie I.

Kiedy proste proporcje mendlowskie nie obowiązują?

SytuacjaCo się zmieniaGdzie o tym czytać
Dominacja niepełna lub kodominacjaHeterozygota ma własny fenotyp: 3 : 1 staje się 1 : 2 : 1moduł 6
Allele letalneJedna klasa potomstwa ginie: 1 : 2 : 1 staje się 2 : 1moduł 7
Współdziałanie genów (epistaza)9 : 3 : 3 : 1 zmienia się np. w 9 : 3 : 4, 12 : 3 : 1, 9 : 7moduł 8
Geny sprzężone z płciąWynik zależy od płci potomstwa; mężczyzna jest hemizygotąmoduł 9
Geny sprzężone (na jednym chromosomie)Brak niezależnej segregacji; gamety rekombinacyjne są rzadszemoduły 10–11
Geny pozajądrowe (mitochondria, chloroplasty)Dziedziczenie po matce, bez szachownicymoduł 13
Przykład

Ile rodzajów gamet wytwarza osobnik AaBbCCdd (geny niesprzężone)? Liczymy pary heterozygotyczne: A i B – dwie. 22 = 4 gamety: ABCd, AbCd, aBCd, abCd. Pary homozygotyczne (CC, dd) nie zwiększają liczby rodzajów gamet.

Spróbuj sam

Które prawo?

łatwePrawa MendlaWybór odpowiedzi

Dihybryda AaBb wytwarza gamety AB, Ab, aB, ab w równych proporcjach.

Z którego prawa Mendla wynika ten fakt?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Z obu praw jednocześnie: każda gameta ma jeden allel z pary (I), a allele różnych genów łączą się losowo (II).

I prawo: w gamecie jest tylko A lub a (i tylko B lub b). II prawo: allel genu A trafia do gamety niezależnie od tego, który allel genu B – stąd cztery równoliczne kombinacje.

Podsumowanie

I prawo: jeden allel z pary na gametę (anafaza I). II prawo: allele różnych genów łączą się w gametach losowo (metafaza I) – ale tylko wtedy, gdy geny leżą na różnych chromosomach lub daleko od siebie.

↑ Wróć do spisu treści

Krzyżówki testowe: jak ustalić genotyp osobnika o fenotypie dominującym

Ścieżka STARTok. 20 minPodstawa programowa: XIV.1.1 (krzyżówki testowe)

Osobnik o fenotypie dominującym może być AA albo Aa – z wyglądu nie da się tego odróżnić. Krzyżówka testowa to krzyżowanie takiego osobnika z homozygotą recesywną (aa). Homozygota recesywna przekazuje tylko allel a, więc fenotyp potomstwa „odczytuje” gamety badanego osobnika.

Jeśli badany osobnik jest AA

♀ \ ♂a
AAa

Całe potomstwo ma fenotyp dominujący.

Jeśli badany osobnik jest Aa

♀ \ ♂a
AAa
aaa

Połowa potomstwa ma fenotyp recesywny (1 : 1).

Zapamiętaj
  • Pojawienie się choćby jednego potomka recesywnego dowodzi, że badany osobnik jest heterozygotą.
  • Brak potomków recesywnych w licznym potomstwie sugeruje homozygotę (im więcej potomstwa, tym pewniej), ale formalnie nie dowodzi – na maturze pisz „najprawdopodobniej”.
  • Dla dihybrydy testujemy z aabb: potomstwo 1 : 1 : 1 : 1 → badany to AaBb; 1 : 1 tylko dla jednej cechy → heterozygota tylko w jednym genie.
Przykład rozwiązany krok po kroku

Zadanie. Czarną samicę królika (B – czarna, b – biała) skrzyżowano z białym samcem. W trzech miotach urodziło się 11 czarnych i 10 białych królików. Ustal genotyp samicy i zapisz krzyżówkę.

  1. Biały samiec: bb (cecha recesywna). To krzyżówka testowa.
  2. Białe potomstwo (bb) musiało dostać b od matki → matka ma allel b; jest czarna → ma B. Genotyp: Bb.
  3. Krzyżówka: P: Bb × bb; gamety: B, b × b; F1: Bb (czarne), bb (białe) – 1 : 1.
  4. Sprawdzenie: 11 : 10 ≈ 1 : 1 – zgodne.
Pułapka maturalna

Krzyżówka wsteczna (z dowolnym rodzicem) to nie to samo co testowa. Krzyżówka z rodzicem AA daje w całości fenotyp dominujący i niczego nie rozstrzyga.

Spróbuj sam

Odtwórz rodziców

średnieKrzyżówki testoweOdtwórz rodziców

W krzyżówce testowej potomstwo było w połowie czarne, w połowie brązowe (B – czarna, b – brązowa).

Podaj genotypy obojga rodziców.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Bb × bb

Partner testowy: bb. Stosunek 1 : 1 → badany osobnik Bb.

Podsumowanie

Partner testowy to zawsze homozygota recesywna. Fenotyp recesywny w potomstwie = heterozygota; 1 : 1 = heterozygota; 100% dominujących = (najpewniej) homozygota.

↑ Wróć do spisu treści

Krzyżówki dwugenowe: gamety AB, Ab, aB, ab i stosunek 9 : 3 : 3 : 1

Ścieżka MATURAok. 40 minPodstawa programowa: XIV.1.1–1.2

Krzyżówka dwugenowa (dihybrydowa) śledzi dwa geny jednocześnie. Przy niezależnym dziedziczeniu jest to po prostu dwie krzyżówki jednogenowe naraz – i tak najlepiej o niej myśleć.

Jak wypisać gamety dihybrydy

Z genotypu AaBb bierzesz jeden allel genu A (A lub a) i jeden allel genu B (B lub b). Kombinacje: AB, Ab, aB, ab – po ¼. Metoda „rozgałęzienia”: A → (B, b) daje AB, Ab; a → (B, b) daje aB, ab. Liczba rodzajów gamet to 2n, gdzie n to liczba par heterozygotycznych: AaBb → 4, AaBB → 2 (AB, aB), AABB → 1 (AB).

Pułapka maturalna

Najczęstszy błąd na maturze: gamety „Aa, Bb”. Gameta nie może mieć dwóch alleli tego samego genu. Każda gameta dihybrydy ma dokładnie jedną literę z pary A/a i jedną z pary B/b.

AaBb × AaBb – szachownica 4 × 4

♀ \ ♂ABAbaBab
ABAABBAABbAaBBAaBb
AbAABbAAbbAaBbAabb
aBAaBBAaBbaaBBaaBb
abAaBbAabbaaBbaabb

Odczyt fenotypów (dominacja pełna): 9 A_B_ (niebieskie pola) : 3 A_bb : 3 aaB_ : 1 aabb. Genotypów jest 9: AABB (1), AABb (2), AaBB (2), AaBb (4), AAbb (1), Aabb (2), aaBB (1), aaBb (2), aabb (1).

Zapamiętaj – założenia 9 : 3 : 3 : 1
  1. Oboje rodzice to dihybrydy AaBb.
  2. Dominacja pełna w obu genach.
  3. Geny leżą na różnych chromosomach (lub daleko) – niezależna segregacja.
  4. Brak współdziałania genów (epistazy).
  5. Wszystkie genotypy są jednakowo żywotne.

Zmiana któregokolwiek założenia zmienia stosunek. Na maturze często trzeba wskazać, które założenie nie jest spełnione.

Metoda bez szachownicy: rozbij na geny i pomnóż

Dla P(aabb) z AaBb × AaBb: P(aa) = ¼, P(bb) = ¼, P(aabb) = ¼ · ¼ = 1/16. Dla P(A_bb): ¾ · ¼ = 3/16. Dla krzyżówki AaBb × Aabb: gen A daje 3 : 1, gen B daje 1 : 1 → fenotypy (3 : 1) × (1 : 1) = 3 : 3 : 1 : 1. Ta metoda jest szybsza i mniej podatna na błędy niż 16 komórek, a przy trzech genach (64 komórki) – jedyna sensowna.

Cztery krzyżówki do przećwiczenia

KrzyżówkaGametyKomórkiStosunek fenotypowyUwagi
AaBb × AaBb4 × 4169 : 3 : 3 : 1klasyczne F2
AaBb × aabb4 × 141 : 1 : 1 : 1krzyżówka testowa dihybrydy
AABB × aabb1 × 11100% AaBbotrzymywanie F1
AaBb × Aabb4 × 283 : 3 : 1 : 1(3 : 1) × (1 : 1)
Przykład rozwiązany krok po kroku

Zadanie. U pomidora allel A (łodyga wysoka) dominuje nad a (karłowata), a B (owoce czerwone) nad b (żółte). Skrzyżowano roślinę wysoką o czerwonych owocach, heterozygotyczną pod względem obu cech, z rośliną karłowatą o żółtych owocach. Podaj stosunek fenotypowy potomstwa i prawdopodobieństwo rośliny karłowatej o czerwonych owocach.

  1. Genotypy: AaBb × aabb.
  2. Gamety: AB, Ab, aB, ab (po ¼) × ab.
  3. Potomstwo: AaBb (wysoka czerwona), Aabb (wysoka żółta), aaBb (karłowata czerwona), aabb (karłowata żółta) – po ¼.
  4. Stosunek fenotypowy: 1 : 1 : 1 : 1.
  5. P(karłowata czerwona) = P(aa) · P(B_) = ½ · ½ = ¼ = 25%.
Spróbuj sam

Gamety osobnika AaBb

łatweDwugenoweZbuduj gamety

Geny niesprzężone.

Zaznacz wszystkie gamety osobnika AaBb.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: AB; Ab; aB; ab

AB, Ab, aB, ab – po ¼.

Spróbuj sam

Szachownica AaBb × aabb

średnieDwugenoweUzupełnij krzyżówkę

Krzyżówka testowa dihybrydy (geny niesprzężone).

Uzupełnij szachownicę.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂ab
ABAaBb
AbAabb
aBaaBb
abaabb

AaBb, Aabb, aaBb, aabb – po 25%.

Spróbuj sam

9/16 w procentach

średnieDwugenoweObliczenie

Krzyżówka AaBb × AaBb, geny niesprzężone, dominacja pełna.

Oblicz prawdopodobieństwo fenotypu A_B_. Podaj w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 56,25 %

¾ · ¾ = 9/16 = 56,25%.

Podsumowanie

Dihybryda daje 2n gamet. 9 : 3 : 3 : 1 wymaga pięciu założeń. Zamiast rysować 16 pól, mnóż prawdopodobieństwa dla każdego genu osobno – to działa także dla 3 i więcej genów.

↑ Wróć do spisu treści

Dominacja niepełna, kodominacja i allele wielokrotne: grupy krwi ABO i Rh

Ścieżka MATURAok. 40 minPodstawa programowa: XIV.1.1–1.2 (allele wielokrotne, dominacja niepełna, kodominacja)

Dominacja niepełna

Heterozygota ma fenotyp pośredni. Klasyczny przykład: dziwaczek (Mirabilis jalapa) – RR kwiaty czerwone, rr białe, Rr różowe. Krzyżówka Rr × Rr daje 1 czerwona : 2 różowe : 1 biała – stosunek fenotypowy jest równy genotypowemu (1 : 2 : 1), bo każdy genotyp wygląda inaczej. Krzyżówka różowa × biała (Rr × rr) daje 1 : 1 różowe : białe, a czerwonych nie będzie wcale.

Kodominacja

Heterozygota ujawnia oba allele w pełni – nie „po połowie”, ale „oba naraz”. Przykład: układ grupowy MN: LᴹLᴹ – grupa M, LᴺLᴺ – grupa N, LᴹLᴺ – grupa MN (na krwinkach obecne oba antygeny). Liczbowo kodominacja daje takie same proporcje jak dominacja niepełna (1 : 2 : 1 z Aa × Aa); różnica jest w interpretacji fenotypu.

Allele wielokrotne: układ ABO

Gen grupy krwi ABO ma w populacji trzy allele: Iᴬ, Iᴮ oraz i. Allele Iᴬ i Iᴮ są względem siebie kodominujące, a oba dominują nad i. Każdy człowiek ma oczywiście tylko dwa allele.

Genotypy i fenotypy układu ABO
Grupa krwi (fenotyp)GenotypyAntygeny na krwinkachGamety
AIᴬIᴬ, IᴬiAIᴬ (oraz i u heterozygoty)
BIᴮIᴮ, IᴮiBIᴮ (oraz i u heterozygoty)
ABIᴬIᴮA i BIᴬ, Iᴮ
0iibraki

Jak rozwiązywać zadania z grupami krwi

  1. Grupa 0 to zawsze ii, grupa AB to zawsze IᴬIᴮ – od nich zaczynaj.
  2. Osoba z grupą A lub B jest Iᴬi / Iᴮi, jeśli ma rodzica lub dziecko z grupą 0 (albo zadanie mówi „heterozygota”).
  3. Rysuj szachownicę 2 × 2 tak jak dla zwykłej krzyżówki – allel i zachowuje się jak allel recesywny.
  4. Przy liczeniu prawdopodobieństwa grupy A (lub B) sumuj genotypy: np. IᴬIᴬ + Iᴬi.

Iᴬi × Iᴮi – wszystkie cztery grupy

♀ \ ♂IBi
IAIAIBIAi
iIBiii

AB : A : B : 0 = 1 : 1 : 1 : 1 (po 25%).

IᴬIᴮ × ii – nigdy AB ani 0

♀ \ ♂i
IAIAi
IBIBi

A : B = 1 : 1. Rodzic AB nie może mieć dziecka z grupą 0, a rodzic 0 – dziecka z grupą AB.

Wykluczanie niemożliwych genotypów

Grupy krwi pozwalają wykluczyć ojcostwo, ale nigdy go nie dowodzą. Dziecko z grupą 0 wymaga allelu i od każdego rodzica, więc rodzic z grupą AB jest wykluczony. Dziecko z grupą AB wymaga Iᴬ od jednego i Iᴮ od drugiego rodzica, więc rodzic z grupą 0 jest wykluczony. Dziecko B przy matce 0 (ii) musiało dostać Iᴮ od ojca – mężczyzna IᴬIᴬ lub ii jest wykluczony.

Uproszczony model Rh

W szkolnym modelu czynnik Rh warunkuje jeden gen z dwoma allelami: D (Rh+) dominuje nad d (Rh−). Rh+ to DD lub Dd, Rh− to dd. Rodzice Rh+ (Dd × Dd) mogą mieć dziecko Rh− z prawdopodobieństwem ¼. Rzeczywisty układ Rh obejmuje kilka antygenów (D, C, c, E, e) i jest bardziej złożony, ale na maturze obowiązuje model jednogenowy – zaznacz to w rozwiązaniu, jeśli zadanie o to pyta. Geny ABO (chromosom 9) i Rh (chromosom 1) dziedziczą się niezależnie, więc zadania łączące oba układy rozwiązuje się regułą mnożenia.

Przykład rozwiązany krok po kroku

Zadanie. Matka ma grupę krwi A, ojciec B. Ich pierwsze dziecko ma grupę 0. Jakie jest prawdopodobieństwo, że drugie dziecko będzie miało grupę AB?

  1. Dziecko 0 = ii → od każdego rodzica dostało i. Matka: Iᴬi, ojciec: Iᴮi.
  2. Gamety: Iᴬ, i × Iᴮ, i.
  3. Szachownica: IᴬIᴮ (AB), Iᴬi (A), Iᴮi (B), ii (0) – po ¼.
  4. P(AB) = ¼ = 25%. Pierwsze dziecko nie wpływa na drugie (zdarzenia niezależne).
Pułapka maturalna

Zapis „Iᴬ i⁰” jest nieprecyzyjny – stosuj Iᴬ, Iᴮ, i (lub IᴬIᴬ, Iᴬi…). Allel i w indeksie górnym nie ma litery, bo nie wytwarza antygenu. Pamiętaj też: „rodzice z grupą A i B” nie określają genotypów – zadanie musi dać dodatkową informację (np. dziecko 0), inaczej trzeba rozpatrzyć warianty.

Spróbuj sam

Szachownica grup krwi

średnieGrupy krwi ABO i RhUzupełnij krzyżówkę

Rodzice: IAi × IBi. W komórkach wpisz genotypy (np. IAi – strona sama zamieni zapis na indeksy górne).

Uzupełnij szachownicę.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂IBi
IAIAIBIAi
iIBiii

IAIB (AB), IAi (A), IBi (B), ii (0) – po 25%.

Spróbuj sam

Dominacja niepełna – różowe kwiaty

średnieDominacja niepełna i kodominacjaObliczenie

Dziwaczek: RR – czerwone, Rr – różowe, rr – białe. Skrzyżowano roślinę różową z białą.

Jakie jest prawdopodobieństwo rośliny różowej? Podaj w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %

Rr × rr → Rr (różowe) : rr (białe) = 1 : 1 → 50%. Czerwonych nie będzie wcale.

Podsumowanie

Dominacja niepełna i kodominacja: 1 : 2 : 1 fenotypów z Aa × Aa. ABO: trzy allele, i recesywny, Iᴬ i Iᴮ kodominujące; 0 = ii, AB = IᴬIᴮ. Grupy krwi wykluczają, nie dowodzą. Rh w modelu szkolnym: D_ / dd.

↑ Wróć do spisu treści

Allele letalne: skąd bierze się stosunek 2 : 1

Ścieżka MATURAok. 20 minPodstawa programowa: XIV.1.1

Allel letalny powoduje śmierć osobnika (zwykle w rozwoju zarodkowym), gdy występuje w określonym układzie – najczęściej homozygotycznym. Jeśli taki allel ma jednocześnie widoczny efekt u heterozygot (np. żółta sierść myszy, brak ogona u kotów manx), krzyżówka dwóch heterozygot daje w żywym potomstwie stosunek 2 : 1 zamiast 3 : 1.

Przed i po uwzględnieniu letalności

Zarodki (szachownica Yy × Yy)

♀ \ ♂Yy
YYYYy
yYyyy

Przed selekcją: YY ¼, Yy ½, yy ¼ (1 : 2 : 1); żółte zarodki (YY + Yy) = ¾.

Urodzone myszy

YY obumiera. Zostają Yy (2 części) i yy (1 część): żółte : szare = 2 : 1. P(żółta | urodzona) = 2/3 ≈ 66,7%, P(szara | urodzona) = 1/3 ≈ 33,3%. Mioty są o ok. ¼ mniejsze niż zwykle.

Wniosek hodowlany: nie da się uzyskać czystej (homozygotycznej) linii żółtych myszy ani kotów manx.

Zapamiętaj

Gdy zadanie pyta o „urodzone” lub „żywe” potomstwo, usuń klasę letalną i przelicz udziały pozostałych klas tak, aby sumowały się do 100% (dzielisz przez sumę części, które przeżyły). Gdy pyta o zarodki lub zygoty – liczysz bez usuwania.

Letalność recesywna bez efektu u heterozygot

Wiele alleli letalnych jest w pełni recesywnych: homozygota ll ginie, a heterozygota Ll jest zdrowa i wygląda jak LL. Wtedy z krzyżówki Ll × Ll rodzi się potomstwo o jednym fenotypie (zdrowe), w stosunku genotypowym LL : Ll = 1 : 2, a „brakującej” ¼ nie widać w fenotypach – tylko w liczebności miotów. Stosunek 2 : 1 jest więc widoczny tylko wtedy, gdy allel letalny jest dominujący pod względem jakiejś cechy fenotypowej.

Przykład rozwiązany krok po kroku

Zadanie. U kur allel C warunkuje skrócone nogi (creeper) i jest letalny w homozygocie. Skrzyżowano dwa kurczaki creeper. Jaki procent wyklutych piskląt będzie miał normalne nogi?

  1. Rodzice: Cc × Cc (CC nie przeżywa, więc każdy creeper jest Cc).
  2. Zygoty: CC ¼, Cc ½, cc ¼.
  3. CC ginie. Wyklute: Cc (2 części), cc (1 część).
  4. P(normalne nogi, cc) = 1/3 ≈ 33,3%.
Spróbuj sam

Allel letalny – udział wśród żywych

średnieAllele letalneObliczenie

Allel C (brak ogona u kotów manx) jest letalny w homozygocie. Krzyżówka Cc × Cc.

Jaki procent urodzonych kociąt będzie miał ogon (cc)? Podaj z dokładnością do 0,1.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Udział kociąt z ogonem (%): 33,33 %

CC ginie; z pozostałych 3 części cc to 1 → 1/3 ≈ 33,3%.

Podsumowanie

2 : 1 = 1 : 2 : 1 bez klasy homozygot dominujących. Rozróżniaj „zarodki” (bez usuwania) i „urodzone” (po usunięciu i przeliczeniu).

↑ Wróć do spisu treści

Współdziałanie genów i epistaza: 9 : 3 : 4, 12 : 3 : 1, 9 : 7

Ścieżka EKSPERTok. 35 minPodstawa programowa: XIV.1.2 (współdziałanie dwóch lub większej liczby genów)

Gdy dwa geny wpływają na tę samą cechę, klasy 9 : 3 : 3 : 1 mogą się „zlewać”. Nie ucz się proporcji na pamięć – ucz się mechanizmu, a proporcję wyprowadzisz z szachownicy 9 : 3 : 3 : 1, grupując klasy.

Zapamiętaj – metoda

Zawsze zacznij od czterech klas genotypowych F2: A_B_ (9), A_bb (3), aaB_ (3), aabb (1). Potem ustal na podstawie opisu w zadaniu, które z nich mają ten sam fenotyp, i dodaj ich liczby.

Epistaza recesywna – 9 : 3 : 4

Mechanizm: recesywna homozygota jednego genu (cc) blokuje ujawnienie drugiego genu. Przykład: barwa sierści myszy – gen C warunkuje wytwarzanie barwnika (cc = albinos), gen A decyduje o jego rozmieszczeniu (A_ aguti, aa czarna). Mysz cc jest albinosem bez względu na gen A.

Grupowanie: A_C_ (9) aguti; aaC_ (3) czarne; A_cc (3) + aacc (1) = 4 albinosy → 9 : 3 : 4.

Epistaza dominująca – 12 : 3 : 1

Mechanizm: dominujący allel jednego genu (W) blokuje drugi gen. Przykład: barwa owoców dyni – W_ owoce białe niezależnie od genu Y; u ww: Y_ żółte, yy zielone.

Grupowanie: W_Y_ (9) + W_yy (3) = 12 białe; wwY_ (3) żółte; wwyy (1) zielone → 12 : 3 : 1.

Geny komplementarne – 9 : 7

Mechanizm: do powstania cechy potrzebne są allele dominujące obu genów (np. dwa enzymy w jednym szlaku syntezy barwnika). Przykład: barwa kwiatów groszku pachnącego – C_P_ purpurowe; każdy inny genotyp białe.

Grupowanie: C_P_ (9) purpurowe; C_pp (3) + ccP_ (3) + ccpp (1) = 7 białe → 9 : 7. Charakterystyczne: dwie białe linie czyste (CCpp × ccPP) dają całe F1 purpurowe.

Inne modele

Stosunek F2ModelKtóre klasy się łącząPrzykład
9 : 3 : 3 : 1brak współdziałaniażadnegroch Mendla
9 : 3 : 4epistaza recesywnaA_cc + aaccalbinizm u myszy
12 : 3 : 1epistaza dominującaW_Y_ + W_yybarwa dyni
9 : 7geny komplementarne (podwójna epistaza recesywna)C_pp + ccP_ + ccppgroszek pachnący
13 : 3epistaza dominująca z „dodatkiem” aabbA_B_ + A_bb + aabbbarwa upierzenia kur
9 : 6 : 1geny o działaniu kumulatywnym (duplikacja z efektem addytywnym)A_bb + aaB_kształt owocu dyni; umaszczenie świń duroc w informatorze CKE
15 : 1geny zduplikowanewszystko poza aabbkształt torebki tasznika
Przykład rozwiązany krok po kroku (w stylu informatora CKE)

Zadanie. Umaszczenie świń duroc: B_D_ ciemnorude, bbdd białe, B_dd lub bbD_ piaskowe (geny niesprzężone). Ciemnorudą samicę BbDd skrzyżowano z białym samcem. Jakie jest prawdopodobieństwo prosięcia piaskowego?

  1. Genotypy: BbDd × bbdd (biały = podwójna homozygota recesywna).
  2. Gamety: BD, Bd, bD, bd × bd.
  3. Potomstwo: BbDd (ciemnorude), Bbdd (piaskowe), bbDd (piaskowe), bbdd (białe) – po ¼.
  4. P(piaskowe) = ¼ + ¼ = ½ = 50%.

W zasadach oceniania CKE za takie zadanie przyznaje się 3 pkt: za genotypy rodziców, za zapis krzyżówki i za prawdopodobieństwo.

Spróbuj sam

Rozpoznaj stosunek

średnieEpistazaWybór odpowiedzi

W F2 z krzyżówki dwóch dihybryd otrzymano 9 : 7.

Jaki mechanizm to wyjaśnia?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Geny komplementarne – fenotyp dominujący wymaga allelu dominującego obu genów.

Tylko A_B_ (9/16) ma fenotyp „pełny”; A_bb, aaB_ i aabb wyglądają jednakowo (7/16).

Podsumowanie

Każdy „dziwny” stosunek z krzyżówki dihybryd to pogrupowane 9 : 3 : 3 : 1. Odczytaj z treści zadania, który genotyp maskuje który, i dodaj klasy.

↑ Wróć do spisu treści

Dziedziczenie cech sprzężonych z płcią: hemofilia i daltonizm

Ścieżka MATURAok. 40 minPodstawa programowa: XIV.1.6–1.7

Chromosomy X i Y, hemizygotyczność

U człowieka kobieta ma chromosomy XX, mężczyzna – XY. Chromosom X niesie wiele genów (np. czynników krzepnięcia, barwników siatkówki), a Y – niewiele, głównie związanych z determinacją płci (gen SRY). Mężczyzna ma więc tylko jeden allel każdego genu z chromosomu X – jest hemizygotą. Dlatego recesywny allel na X ujawnia się u mężczyzny od razu, a u kobiety dopiero w homozygocie.

Zapamiętaj – zapis
  • Allele piszemy w indeksie górnym przy X: Xᴴ (prawidłowy), Xʰ (hemofilia); Xᴰ (prawidłowe widzenie), Xᵈ (daltonizm).
  • Kobieta: XᴴXᴴ zdrowa, XᴴXʰ zdrowa nosicielka, XʰXʰ chora. Mężczyzna: XᴴY zdrowy, XʰY chory. Y nie ma tego genu – nie pisz „Yʰ”.
  • Gamety: kobieta daje Xᴴ lub Xʰ; mężczyzna daje X (z jego allelem) albo Y. Gameta z Y daje syna, gameta z X – córkę.

Skąd syn, a skąd córka dostaje chromosom X?

Syn dostaje X zawsze od matki (od ojca dostaje Y). Córka dostaje jeden X od matki i jeden od ojca. Wnioski: choroba recesywna sprzężona z X u syna pochodzi od matki; chory ojciec przekazuje allel wszystkim córkom (będą co najmniej nosicielkami) i żadnemu synowi.

Dziedziczenie recesywne sprzężone z X – cztery krzyżówki

Nosicielka × zdrowy: XᴴXʰ × XᴴY

♀ \ ♂XHY
XHXHXHXHY
XhXHXhXhY

Córki: wszystkie zdrowe (½ nosicielek). Synowie: ½ chorych. Wśród wszystkich dzieci chory syn = 25%.

Nosicielka × chory: XᴴXʰ × XʰY

♀ \ ♂XhY
XHXHXhXHY
XhXhXhXhY

Jedyna typowa sytuacja, w której rodzi się chora córka. Chore: ½ córek i ½ synów.

Zdrowa (nienosicielka) × chory: XᴴXᴴ × XʰY

♀ \ ♂XhY
XHXHXhXHY

Wszystkie córki nosicielki, wszyscy synowie zdrowi. Choroba „przeskakuje” pokolenie – pojawi się u wnuków (synów córek).

Chora × zdrowy: XʰXʰ × XᴴY

♀ \ ♂XHY
XhXHXhXhY

Wszyscy synowie chorzy, wszystkie córki nosicielki („dziedziczenie krzyżowe”).

Pułapka maturalna: „50% synów” czy „25% dzieci”?

Dla XᴴXʰ × XᴴY: chory syn to 1 z 4 komórek szachownicy = 25% wszystkich dzieci, ale 1 z 2 synów = 50% synów. Jeśli polecenie brzmi „jakie jest prawdopodobieństwo, że syn będzie chory” – odpowiedź 50%; „że dziecko będzie chorym synem” – 25%. Gdy płeć dziecka jest już znana (np. z USG), liczysz tylko komórki tej płci.

Dziedziczenie dominujące sprzężone z X

Rzadsze (np. krzywica oporna na witaminę D, allel Xᴿ). Jeden allel wystarcza do choroby u obu płci. Charakterystyczne: chory ojciec (XᴿY) ma wszystkie córki chore i wszystkich synów zdrowych; chora matka heterozygotyczna przekazuje chorobę połowie dzieci niezależnie od płci. Chorych kobiet jest więcej niż mężczyzn (mają dwa X, więc dwie „szanse”).

Dziedziczenie sprzężone z Y (holandryczne)

Geny leżące tylko na Y przekazuje ojciec wszystkim synom i żadnej córce; cecha występuje wyłącznie u mężczyzn, w każdym pokoleniu, po linii męskiej. W rodowodzie: każdy syn chorego ojca jest chory.

Nosicielstwo i dlaczego mężczyźni chorują częściej

Nosicielka (XᴴXʰ) jest zdrowa, bo allel Xᴴ dominuje; może jednak przekazać Xʰ połowie dzieci. Jeśli częstość allelu daltonizmu wynosi ok. 8%, choruje ok. 8% mężczyzn (wystarczy jeden allel), ale tylko ok. 0,08² ≈ 0,6% kobiet (potrzebne dwa allele).

Przykład rozwiązany krok po kroku

Zadanie. Kobieta widząca barwy prawidłowo, której ojciec był daltonistą, ma dzieci z daltonistą. Jakie jest prawdopodobieństwo, że ich córka będzie daltonistką? A że dziecko będzie zdrową córką?

  1. Ojciec kobiety XᵈY przekazał jej Xᵈ; widzi prawidłowo → XᴰXᵈ (nosicielka). Mąż: XᵈY.
  2. Gamety: Xᴰ, Xᵈ × Xᵈ, Y.
  3. Potomstwo: XᴰXᵈ (zdrowa córka), XᵈXᵈ (chora córka), XᴰY (zdrowy syn), XᵈY (chory syn) – po ¼.
  4. P(córka daltonistka | córka) = ½ = 50%. P(zdrowa córka) wśród wszystkich dzieci = ¼ = 25%.
Spróbuj sam

Szachownica dla hemofilii

średnieSprzężone z płciąUzupełnij krzyżówkę

Nosicielka XHXh × zdrowy mężczyzna XHY. Wpisuj genotypy w postaci XHXh, XhY itd.

Uzupełnij szachownicę.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂XHY
XHXHXHXHY
XhXHXhXhY

XHXH, XHXh, XHY, XhY – po 25%. Chory może być tylko syn.

Spróbuj sam

Wśród synów czy wśród dzieci?

średnieSprzężone z płciąObliczenie

Nosicielka daltonizmu XDXd × zdrowy mężczyzna XDY.

Podaj prawdopodobieństwo daltonizmu wśród synów oraz wśród wszystkich dzieci (w procentach).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Wśród synów (%): 50 %; Wśród wszystkich dzieci (%): 25 %

Wśród synów: ½ = 50%. Wśród wszystkich dzieci: ½ · ½ = 25%.

Podsumowanie

Syn: X od matki. Córka: X od obojga. Mężczyzna jest hemizygotą. Zawsze sprawdź, czy pytanie dotyczy „synów”, „córek” czy „wszystkich dzieci”, i czy znany jest genotyp ojca.

↑ Wróć do spisu treści

Sprzężenie genów i crossing-over

Ścieżka EKSPERTok. 40 minPodstawa programowa: XIV.1.3–1.4

Geny leżące na tym samym chromosomie są sprzężone: dziedziczą się razem, bo chromosom trafia do gamety w całości. Prawo niezależnej segregacji ich nie dotyczy. Jedynym sposobem na nowe kombinacje alleli sprzężonych jest crossing-over – wymiana odcinków między chromatydami chromosomów homologicznych w profazie I mejozy (chromosomowa teoria dziedziczności Morgana).

Crossing-over między genami A i B: z chromosomów AB i ab powstają gamety rodzicielskie AB i ab oraz rekombinacyjne Ab i aB biwalent (profaza I) AAaa BBbb crossing-over między dwiema z czterech chromatyd gamety (po mejozie) ABABrodzicielska AbAbrekombinacyjna aBaBrekombinacyjna ababrodzicielska gamety rekombinacyjnesą rzadsze – ich udział= częstość rekombinacji
Crossing-over w układzie cis AB/ab. Dwie chromatydy pozostają rodzicielskie, dwie stają się rekombinacyjne.

Układ cis i trans

Dihybryda AaBb z genami sprzężonymi może mieć allele rozmieszczone na dwa sposoby. Zapisujemy to kreską ułamkową oddzielającą chromosomy homologiczne:

  • cis (sprzężenie): AB/ab – oba allele dominujące na jednym chromosomie. Gamety rodzicielskie: AB, ab; rekombinacyjne: Ab, aB.
  • trans (odpychanie): Ab/aB – po jednym allelu dominującym na każdym chromosomie. Gamety rodzicielskie: Ab, aB; rekombinacyjne: AB, ab.

Ten sam genotyp „AaBb” daje więc różne wyniki krzyżówki w zależności od fazy – bez tej informacji zadania o genach sprzężonych nie da się rozwiązać.

Częstość rekombinacji

Jeśli częstość rekombinacji między genami wynosi r (np. 20%), to gamety rekombinacyjne stanowią łącznie r (każda z dwóch klas po r/2 = 10%), a rodzicielskie 1 − r (każda po (1 − r)/2 = 40%). Dla AB/ab przy r = 20%: AB 40%, ab 40%, Ab 10%, aB 10%. Prawdopodobieństwo genotypu potomka to iloczyn prawdopodobieństw gamet, więc komórki szachownicy nie są równoważne.

Krzyżówka testowa AB/ab × ab/ab przy r = 20%
Gameta dihybrydyRodzajUdziałPotomstwo (× ab)Fenotyp
ABrodzicielska40%AaBbA_B_
abrodzicielska40%aabbaabb
Abrekombinacyjna10%AabbA_bb
aBrekombinacyjna10%aaBbaaB_

Przypadki skrajne: r = 0 – sprzężenie całkowite, tylko gamety rodzicielskie (geny dziedziczą się jak jeden); r = 50% – wynik nieodróżnialny od niezależnej segregacji (1 : 1 : 1 : 1). Częstość rekombinacji nigdy nie przekracza 50%, bo pojedynczy crossing-over obejmuje tylko dwie z czterech chromatyd, a podwójny przywraca układ rodzicielski.

Zapamiętaj

Jak rozpoznać sprzężenie w krzyżówce testowej dihybrydy: cztery klasy potomstwa, ale dwie liczne i dwie nieliczne (zamiast 1 : 1 : 1 : 1). Liczne = gamety rodzicielskie (mówią o fazie cis/trans), nieliczne = rekombinanty (ich udział = częstość rekombinacji).

Ograniczenia prostego modelu

Model „r/2 na każdą klasę rekombinantów” zakłada brak interferencji (crossing-over w jednym miejscu nie wpływa na sąsiednie), jednakową rekombinację u obu płci (u samców muszki owocowej crossing-over nie zachodzi!) i pomija podwójne crossing-over, które przy dużych odległościach zaniża zmierzoną częstość rekombinacji.

Przykład rozwiązany krok po kroku

Zadanie. U muszki owocowej geny b (czarne ciało) i vg (szczątkowe skrzydła) są sprzężone; r = 17%. Samicę heterozygotyczną o układzie cis (b⁺vg⁺/b vg) skrzyżowano z samcem b vg/b vg. Jaki procent potomstwa będzie miał czarne ciało i normalne skrzydła?

  1. Szukany fenotyp: czarne ciało (b b) i normalne skrzydła (vg⁺ _) → potomek b vg⁺/b vg.
  2. Wymaga gamety b vg⁺ od samicy. W układzie cis b⁺vg⁺/b vg jest to gameta rekombinacyjna.
  3. Udział: r/2 = 17%/2 = 8,5%.
  4. Samiec daje tylko b vg, więc P = 8,5%.
Spróbuj sam

Gamety przy sprzężeniu

trudneSprzężenie genówWybór odpowiedzi

Osobnik AB/ab, częstość rekombinacji 10%.

Który zestaw gamet jest poprawny?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: AB 45%, ab 45%, Ab 5%, aB 5%

Rodzicielskie (AB, ab) po 45%, rekombinacyjne (Ab, aB) po 5%.

Spróbuj sam

Oblicz częstość rekombinacji

trudneSprzężenie genówObliczenie

Krzyżówka testowa dała: 180 AaBb, 170 aabb, 25 Aabb, 25 aaBb.

Oblicz częstość rekombinacji (w %).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Częstość rekombinacji (%): 12,5 %

(25 + 25)/(180 + 170 + 25 + 25) = 50/400 = 12,5%.

Podsumowanie

Geny sprzężone: brak niezależnej segregacji. Rekombinanty razem = r, każda klasa r/2. Sprawdź fazę (cis/trans) – od niej zależy, które gamety są rzadkie.

↑ Wróć do spisu treści

Mapowanie genetyczne: odległości w centymorganach i kolejność genów

Ścieżka EKSPERTok. 35 minPodstawa programowa: XIV.1.4 (oblicza odległość między genami; określa kolejność genów)

Im dalej od siebie leżą geny na chromosomie, tym częściej dochodzi między nimi do crossing-over. Dlatego częstość rekombinacji jest miarą odległości: 1% rekombinacji = 1 jednostka mapowa = 1 centymorgan (cM).

Krok 1. Obliczanie częstości rekombinacji z krzyżówki testowej

RF = (liczba rekombinantów) / (liczba wszystkich potomków) × 100%. Rekombinanty to dwie najmniej liczne klasy.

Przykład

Potomstwo z krzyżówki testowej: 410 AaBb, 390 aabb, 95 Aabb, 105 aaBb. Rekombinanty: 95 + 105 = 200. RF = 200/1000 = 20% → odległość A–B = 20 cM.

Krok 2. Kolejność trzech genów z odległości parami

Mając trzy odległości (A–B, B–C, A–C), gen środkowy to ten, dla którego suma dwóch mniejszych odległości daje największą. A–B = 12 cM, B–C = 5 cM, A–C = 17 cM → 12 + 5 = 17 → B jest pośrodku: A–B–C. Jeśli suma się nie zgadza dokładnie (np. 12 + 5 = 17, a zmierzono A–C = 16), przyczyną jest podwójny crossing-over, który „ukrywa” część rekombinacji między skrajnymi genami – odległość z mapy jest wtedy większa niż zmierzona bezpośrednio.

Krok 3. Krzyżówka trzypunktowa (zaawansowane)

Z krzyżówki testowej trójheterozygoty ABC/abc × abc/abc otrzymujemy 8 klas potomstwa. Zadania z trzema genami pojawiają się na maturze rzadko; podstawa programowa wymaga obliczania odległości i określania kolejności, co można sprawdzić także na dwóch–trzech odległościach parami. Poniższy algorytm traktuj jako rozszerzenie.

  1. Dwie najliczniejsze klasy = gamety rodzicielskie (np. ABC, abc).
  2. Dwie najrzadsze klasy = podwójne crossing-over (DCO). Porównaj je z rodzicielskimi: allel, który „zmienił stronę”, należy do genu środkowego.
  3. Odległość między sąsiednimi genami = (pojedyncze crossing-over w tym odcinku + DCO) / wszystkie × 100%.
  4. Narysuj mapę: A –(d₁)– B –(d₂)– C.
Przykład rozwiązany krok po kroku

Klasy: ABC 400, abc 390, Abc 50, aBC 60, ABc 90, abC 95, AbC 5, aBc 10 (razem 1100).

  1. Rodzicielskie: ABC, abc. DCO: AbC, aBc (5 i 10).
  2. ABC → AbC: zmienił się tylko B → B jest w środku. Kolejność A–B–C.
  3. A–B: klasy z wymianą między A i B: Abc, aBC (50 + 60) oraz DCO (15): 125/1100 = 11,4 cM.
  4. B–C: ABc, abC (90 + 95) oraz DCO (15): 200/1100 = 18,2 cM.
  5. Mapa: A –11,4– B –18,2– C; A–C = 29,6 cM (bezpośrednio policzone byłoby 325/1100 = 29,5 cM – różnica to efekt DCO liczonych dwukrotnie).

Interpretacja map genetycznych

Mapa genetyczna pokazuje względne położenie genów (kolejność i odległości w cM), a nie fizyczną liczbę par zasad – w rejonach o rzadkim crossing-over (np. przy centromerze) 1 cM odpowiada większej liczbie nukleotydów. Odległości na mapie są addytywne tylko w przybliżeniu (dla małych odcinków).

Spróbuj sam

Odległość na mapie

trudneMapowanieObliczenie

Między genami A i B częstość rekombinacji wynosi 8%, między B i C – 14%, między A i C – 22%.

Podaj odległość A–C w cM oraz wskaż, ile cM dzieli gen środkowy od genu A.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Odległość A–C (cM): 22 cM; Odległość genu środkowego od A (cM): 8 cM

Kolejność A – B – C; A–C = 22 cM; B leży 8 cM od A.

Podsumowanie

RF = rekombinanty/wszyscy; 1% = 1 cM. Gen środkowy: suma dwóch odległości = trzeciej (albo: w DCO zmienia się tylko on). Rekombinacja nie przekracza 50%.

↑ Wróć do spisu treści

Analiza rodowodów: jak rozpoznać sposób dziedziczenia

Ścieżka MATURAok. 35 minPodstawa programowa: XIV.1.8, XIV.2.7

Symbole

Symbole rodowodu: kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora, pozioma linia między symbolami – małżeństwo, linia pionowa do poziomej kreski – potomstwo; pokolenia numerowane cyframi rzymskimi, osoby arabskimi mężczyzna kobieta chorzy (wypełnione) małżeństwo i rodzeństwo (syn, córka) I, II, III – pokolenia1, 2, 3 – osoby w pokoleniunp. II-3 = trzecia osobaw drugim pokoleniu
Podstawowe symbole stosowane w rodowodach (w arkuszach CKE spotkasz też symbol nosiciela: półwypełniony lub z kropką).

Algorytm rozpoznawania

  1. Dominująca czy recesywna? Jeśli chore dziecko ma dwoje zdrowych rodziców → cecha recesywna. Jeśli każdy chory ma chorego rodzica i cecha występuje w każdym pokoleniu → najpewniej dominująca (dwoje chorych rodziców ze zdrowym dzieckiem to dowód dominacji).
  2. Autosomalna czy sprzężona z X? Recesywna sprzężona z X: chorują głównie mężczyźni, chory syn ma zdrową matkę (nosicielkę), chory ojciec nigdy nie przekazuje cechy synowi, chora córka musi mieć chorego ojca. Jeśli widzisz chorą córkę zdrowego ojca → cecha nie jest recesywna sprzężona z X. Dominująca sprzężona z X: chory ojciec ma wszystkie córki chore i wszystkich synów zdrowych.
  3. Sprzężona z Y? Tylko mężczyźni, każdy syn chorego ojca chory, nigdy przez kobiety.
  4. Mitochondrialna? Chora matka → wszystkie dzieci chore (obu płci); chory ojciec → żadne dziecko. Przekaz wyłącznie przez kobiety.
  5. Zapisz uzasadnienie: na maturze punkt jest za wskazanie konkretnych osób z rodowodu, które wykluczają inne modele („II-1 i II-2 są zdrowi, a ich syn III-1 jest chory, więc cecha jest recesywna”).
Cechy charakterystyczne w rodowodzie
ModelCo widaćCo wyklucza
Autosomalny recesywnyChore dzieci zdrowych rodziców; obie płcie równie często; często „przeskakuje” pokolenia; pokrewieństwo rodziców zwiększa ryzyko–
Autosomalny dominującyKażdy chory ma chorego rodzica; w każdym pokoleniu; obie płcie; chory ojciec → chory syn możliwychore dziecko zdrowych rodziców (bez nowej mutacji)
Recesywny sprzężony z XPrawie wyłącznie mężczyźni; przez zdrowe matki-nosicielki; chory ojciec → córki nosicielki, synowie zdrowichora córka zdrowego ojca; przekaz ojciec → syn
Dominujący sprzężony z XChory ojciec → wszystkie córki chore, synowie zdrowi; więcej chorych kobietprzekaz ojciec → syn; zdrowa córka chorego ojca
Sprzężony z YTylko mężczyźni; ojciec → wszyscy synowiejakakolwiek chora kobieta; zdrowy syn chorego ojca
MitochondrialnyChora matka → wszystkie dzieci; chory ojciec → niktprzekaz przez ojca

Ustalanie genotypów z rodowodu

W cesze autosomalnej recesywnej: chorzy – aa; zdrowy rodzic chorego dziecka – Aa; zdrowe dziecko chorego rodzica – Aa; pozostałe zdrowe osoby – AA lub Aa (zapisz „A_” albo oba warianty). W cesze dominującej: zdrowi – aa; chory z choćby jednym zdrowym dzieckiem lub zdrowym rodzicem – Aa. W cesze recesywnej sprzężonej z X: chory mężczyzna XʰY; matka chorego syna – XᴴXʰ (jeśli zdrowa); córka chorego ojca – co najmniej nosicielka.

Przykład rozwiązany krok po kroku

Zadanie. Zdrowi rodzice mają chorego syna i zdrową córkę. Córka pyta o ryzyko choroby u swojego przyszłego dziecka z niespokrewnionym, zdrowym partnerem (choroba autosomalna recesywna, rzadka).

  1. Rodzice: Aa × Aa (chory syn aa).
  2. Córka zdrowa: P(Aa) = 2/3 (warunek: nie jest aa).
  3. Partner z populacji ogólnej, choroba rzadka → przyjmujemy AA (zadanie zwykle każe tak założyć).
  4. Aa × AA nie daje chorych dzieci → ryzyko w modelu ≈ 0 (dziecko może być nosicielem: 2/3 · ½ = 1/3).

Gdyby partner też był nosicielem (np. kuzyn): P(chore dziecko) = 2/3 · ½ · ½ = 1/6 ≈ 16,7% – przy założeniu, że jego nosicielstwo jest pewne.

Spróbuj sam

Rozpoznaj dziedziczenie z rodowodu

średnieRodowodyWybór odpowiedzi
Rodowód 3: zdrowi rodzice I-1 i I-2 mają chorego syna II-1, zdrową córkę II-2 i zdrowego syna II-4; zdrowa II-2 ze zdrowym II-3 ma chorego syna III-1 i zdrową córkę III-2.I-1I-2II-1II-2II-3II-4III-1III-2
Pokolenie I: I-1 (mężczyzna), I-2 (kobieta). Pokolenie II: II-1 (mężczyzna, chory), II-2 (kobieta), II-3 (mężczyzna), II-4 (mężczyzna). Pokolenie III: III-1 (mężczyzna, chory), III-2 (kobieta).

Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.

Który sposób dziedziczenia jest najbardziej prawdopodobny? (choroba rzadka w populacji)

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Recesywny sprzężony z chromosomem X

Chorzy mają zdrowych rodziców (recesywność), chorują wyłącznie mężczyźni, a cecha „przeskakuje” przez zdrowe kobiety (II-2) – typowy obraz dziedziczenia recesywnego sprzężonego z X. Autosomalnego recesywnego nie da się formalnie wykluczyć, ale przy rzadkiej chorobie jest mniej prawdopodobne. Y wykluczają zdrowi ojcowie chorych, mitochondrialne – zdrowe matki z chorymi dziećmi wśród wyłącznie synów nie pasują do wzorca.

Spróbuj sam

Genotyp nosicielki z rodowodu

średnieRodowodyZapisz genotyp

Rodowód 3 (hemofilia, allel h sprzężony z X).

Rodowód 3: zdrowi rodzice I-1 i I-2 mają chorego syna II-1, zdrową córkę II-2 i zdrowego syna II-4; zdrowa II-2 ze zdrowym II-3 ma chorego syna III-1 i zdrową córkę III-2.I-1I-2II-1II-2II-3II-4III-1III-2
Pokolenie I: I-1 (mężczyzna), I-2 (kobieta). Pokolenie II: II-1 (mężczyzna, chory), II-2 (kobieta), II-3 (mężczyzna), II-4 (mężczyzna). Pokolenie III: III-1 (mężczyzna, chory), III-2 (kobieta).

Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.

Zapisz genotyp osoby II-2.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp II-2: XHXh

II-2 jest zdrowa, ale ma chorego syna III-1 (XhY), który X dostał od niej → XHXh.

Podsumowanie

Najpierw recesywna/dominująca (chore dziecko zdrowych rodziców), potem autosomalna/X (chora córka zdrowego ojca, przekaz ojciec → syn). Każdy wniosek uzasadnij konkretnymi osobami z rodowodu.

↑ Wróć do spisu treści

Dziedziczenie wielogenowe i pozajądrowe

Ścieżka EKSPERTok. 20 minPodstawa programowa: XIV.1.2, XIV.1.5, XIV.2.3

Cechy ilościowe i dziedziczenie addytywne

Wiele cech (wzrost, masa ciała, barwa skóry, plon) zależy od wielu genów, z których każdy wnosi niewielki, sumujący się (addytywny) wkład, a dodatkowo od środowiska. Takie cechy mają zmienność ciągłą – zamiast kilku wyraźnych klas widzimy rozkład zbliżony do krzywej dzwonowej. Cechy jednogenowe (grupa krwi, barwa kwiatów grochu) mają zmienność nieciągłą.

W uproszczonym modelu barwę skóry warunkują trzy geny (A, B, C); każdy allel „duży” dodaje jednakową porcję barwnika. Osobnik AABBCC ma 6 alleli addytywnych (najciemniejszy), aabbcc – 0 (najjaśniejszy), a AaBbCc – 3 (pośredni). Z krzyżówki AaBbCc × AaBbCc powstaje 7 klas fenotypowych (0–6 alleli) w proporcji 1 : 6 : 15 : 20 : 15 : 6 : 1 (z 64); skrajne fenotypy mają po 1/64 ≈ 1,6%. Im więcej genów, tym bardziej ciągły rozkład.

Zapamiętaj

Dla cech addytywnych pytanie „ile alleli dominujących?” zastępuje pytanie „dominujący czy recesywny fenotyp?”. Liczysz prawdopodobieństwo konkretnej liczby alleli „dużych” – np. P(AABBCC) = (¼)3 = 1/64.

Dziedziczenie pozajądrowe: mitochondria i chloroplasty

Mitochondria i chloroplasty mają własny DNA. Zygota otrzymuje organella praktycznie wyłącznie z komórki jajowej (plemnik wnosi prawie wyłącznie jądro), więc geny mitochondrialne dziedziczą się po matce: chora matka przekazuje cechę wszystkim dzieciom, chory ojciec – żadnemu. U roślin pstrolistność (chloroplasty bez chlorofilu) również dziedziczy się po matce i może dawać mozaikowe potomstwo, bo chloroplasty rozdzielają się do komórek losowo.

Przykłady chorób mitochondrialnych u człowieka: dziedziczna neuropatia nerwów wzrokowych Lebera (LHON), zespół MELAS. Ich obraz w rodowodzie: przekaz tylko przez kobiety, obie płcie chore, zmienne nasilenie (heteroplazmia – różny udział zmutowanych mitochondriów w komórkach).

Dlaczego nie każde zadanie rozwiązuje się szachownicą Punnetta

  • Geny pozajądrowe nie segregują mendlowsko – nie ma par alleli ani gamet z „połową”; wynik zależy od matki.
  • Cechy wielogenowe – szachownica 8 × 8 lub 16 × 16 jest niepraktyczna; stosuje się regułę mnożenia i liczenie kombinacji.
  • Geny sprzężone – szachownica działa, ale gamety mają różne prawdopodobieństwa.
  • Prawdopodobieństwo warunkowe („wiadomo, że dziecko jest zdrowe…”) – trzeba zawęzić przestrzeń zdarzeń, czego sama szachownica nie robi.
Spróbuj sam

Dziedziczenie pozajądrowe

średnieWielogenowe i pozajądroweWybór odpowiedzi

Pewna cecha jest przekazywana wszystkim dzieciom przez matkę, a nigdy przez ojca.

Jakie dziedziczenie to sugeruje?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Mitochondrialne (pozajądrowe)

Mitochondria (i ich DNA) pochodzą z komórki jajowej – stąd dziedziczenie wyłącznie po matce, dla obu płci.

Podsumowanie

Cechy ilościowe = wiele genów addytywnych + środowisko = zmienność ciągła. Geny mitochondrialne i chloroplastowe dziedziczą się po matce, bez praw Mendla.

↑ Wróć do spisu treści

Prawdopodobieństwo w genetyce: reguła mnożenia, dodawania i zdarzenia warunkowe

Ścieżka MATURAok. 30 minPodstawa programowa: XIV.1.1 (określa prawdopodobieństwo)

Ułamki, procenty, zapis wyniku

Na maturze wynik możesz podać jako ułamek (¼), ułamek dziesiętny (0,25) albo procent (25%) – wszystkie formy są akceptowane, o ile polecenie nie wskazuje konkretnej. Warto znać na pamięć: 1/16 = 6,25%, 1/8 = 12,5%, 3/16 = 18,75%, 1/4 = 25%, 3/8 = 37,5%, 1/2 = 50%, 9/16 = 56,25%, 2/3 ≈ 66,7%, 3/4 = 75%.

Reguła mnożenia („i”)

Prawdopodobieństwo, że zajdą oba niezależne zdarzenia, to iloczyn ich prawdopodobieństw. Zastosowania: dwa geny niesprzężone (P(aabb) = P(aa) · P(bb)), kolejne dzieci (P(dwoje chorych) = ¼ · ¼), cecha + płeć (P(chory syn) = P(syn) · P(chory | syn)).

Reguła dodawania („lub”)

Prawdopodobieństwo, że zajdzie jedno albo drugie ze zdarzeń wzajemnie wykluczających się, to suma. Zastosowania: fenotyp dominujący = P(AA) + P(Aa); grupa B = P(IᴮIᴮ) + P(Iᴮi); „co najmniej jedno” często łatwiej policzyć przez zdarzenie przeciwne: 1 − P(żadne).

Niezależne urodzenia

Każda ciąża to niezależne „losowanie”. Prawdopodobieństwo choroby u kolejnego dziecka pary Aa × Aa wynosi ¼ niezależnie od tego, ile zdrowych lub chorych dzieci już się urodziło. Błąd „po trójce zdrowych czwarte na pewno będzie chore” to tzw. błąd hazardzisty.

Prawdopodobieństwo warunkowe

Gdy zadanie podaje dodatkową informację („wiadomo, że osoba jest zdrowa”, „dziecko jest dziewczynką”), zawęź przestrzeń zdarzeń: podziel prawdopodobieństwo zdarzenia przez prawdopodobieństwo warunku. Klasyka: zdrowe rodzeństwo chorego na chorobę recesywną jest nosicielem z prawdopodobieństwem 2/3 (nie ½!), bo z trzech „zdrowych” komórek szachownicy (AA, Aa, Aa) dwie to nosiciele.

Przykład rozwiązany krok po kroku – zadanie bez wielkiej szachownicy

Zadanie. Rodzice AaBbCc × AaBbCc (geny niesprzężone, dominacja pełna). Jakie jest prawdopodobieństwo potomka o fenotypie dominującym pod względem A i B, a recesywnym pod względem C?

  1. Gen A: P(A_) = ¾. Gen B: P(B_) = ¾. Gen C: P(cc) = ¼.
  2. Reguła mnożenia: ¾ · ¾ · ¼ = 9/64.
  3. 9/64 ≈ 14,1%. Szachownica 8 × 8 dałaby ten sam wynik po policzeniu 9 z 64 pól.
Pułapka maturalna

„Prawdopodobieństwo, że dwoje dzieci będzie miało różne fenotypy” to dwa układy: (chore, zdrowe) i (zdrowe, chore) → ¼ · ¾ + ¾ · ¼ = 3/8, a nie 3/16.

Spróbuj sam

Reguła mnożenia

średniePrawdopodobieństwoObliczenie

Rodzice Aa × Aa.

Oblicz prawdopodobieństwo, że dwoje kolejnych dzieci będzie miało fenotyp dominujący. Podaj w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 56,25 %

(¾)2 = 9/16 = 56,25%.

Podsumowanie

„I” → mnóż, „lub” → dodawaj, „co najmniej” → 1 − przeciwne, „wiadomo, że” → dziel przez warunek. Urodzenia są niezależne.

↑ Wróć do spisu treści

Jak rozwiązywać zadania maturalne z krzyżówek: uniwersalny algorytm

Ścieżka MATURAok. 25 minDotyczy wszystkich zadań z działu XIV.1

  1. Przeczytaj treść i wypisz informacje o dziedziczeniu. Dominacja (pełna/niepełna/kodominacja)? Autosomalne czy sprzężone z płcią? Geny niezależne czy sprzężone (podana częstość rekombinacji)? Letalność? Zaznacz w tekście.
  2. Ustal oznaczenia alleli. Jeśli zadanie je podaje – użyj dokładnie tych (CKE wymaga „zastosuj oznaczenia podane w tekście”). Jeśli nie – zapisz legendę: „A – allel warunkujący…, a – …”.
  3. Określ genotypy rodziców. Zacznij od osobników recesywnych (aa), grupy 0 (ii), AB (IᴬIᴮ), chorych mężczyzn (XʰY). Uzasadnij heterozygoty („ma chore dziecko, więc…”). Jeśli genotyp jest nieznany – zapisz założenie.
  4. Wyznacz gamety. Po jednym allelu każdego genu; 2n rodzajów dla n par heterozygotycznych; przy sprzężeniu – rodzicielskie (1 − r)/2 i rekombinacyjne r/2.
  5. Wybierz metodę. Szachownica (do 4 × 4) albo reguła mnożenia dla każdego genu osobno (3+ geny, pytanie o jedną klasę).
  6. Zapisz potomstwo. Genotypy i – jeśli polecenie tego wymaga – fenotypy z uwzględnieniem letalności i współdziałania genów.
  7. Oblicz żądaną wielkość. Prawdopodobieństwo, stosunek genotypowy lub fenotypowy. Sprawdź, czy pytanie dotyczy wszystkich dzieci, czy tylko synów/córek/żywych.
  8. Sformułuj odpowiedź zgodnie z poleceniem. Jeśli polecenie mówi „zapisz krzyżówkę”, w odpowiedzi muszą być: genotypy rodziców, gamety, genotypy potomstwa. Wynik: ułamek, procent lub zapis dziesiętny.

Jak CKE punktuje krzyżówki

W informatorze maturalnym z biologii (od 2024/2025) zadanie z krzyżówką dwugenową jest oceniane w skali 0–3: 1 pkt za poprawne genotypy rodziców, 1 pkt za zapis krzyżówki (gamety i potomstwo), 1 pkt za prawdopodobieństwo. Punkty są hierarchiczne: bez poprawnych genotypów rodziców nie dostaniesz punktów za resztę. Za samą liczbę bez krzyżówki – maksymalnie 1 pkt. W odpowiedziach CKE zapis genotypów jest elastyczny (BbDd lub DdBb), a wynik – 50% / ½ / 0,5.

Wzór poprawnego zapisu

Rozwiązanie – wzór

P: Iᴬi (matka, grupa A) × Iᴮi (ojciec, grupa B)
Gamety: Iᴬ, i × Iᴮ, i
F1: IᴬIᴮ (AB), Iᴬi (A), Iᴮi (B), ii (0)
Prawdopodobieństwo dziecka z grupą 0: ¼ = 25%.

Uzasadnienie genotypów: oboje rodzice mają allel i, bo ich pierwsze dziecko ma grupę 0.

Najczęstsze błędy maturzystów

BłądDlaczego to błądJak uniknąć
Gamety „Aa”, „Bb”Gameta ma jeden allel z paryDla każdego genu wybierz jedną literę
Niezależna segregacja dla genów sprzężonychGamety rekombinacyjne są rzadszeSzukaj w treści słów „sprzężone”, „odległość”, „rekombinacja”
„Zdrowy” = „AA”Heterozygota też jest zdrowaZdrowy = A_ (AA lub Aa)
25% zamiast 50% (lub odwrotnie) przy płciPomylenie „wśród dzieci” z „wśród synów”Przeczytaj, o kogo pyta polecenie
Brak założenia o nieznanym genotypieNp. ojciec w zadaniu o hemofiliiNapisz: „zakładam, że ojciec jest zdrowy (XᴴY)”
Wynik bez krzyżówkiPunkt za zapis krzyżówki przepadaZawsze: genotypy → gamety → potomstwo → wynik
Letalność pominięta przy „urodzonych”Proporcje liczone z zarodkówUsuń klasę letalną i przelicz
Nieprecyzyjne oznaczenia (I⁰, Yʰ)Allel i nie ma antygenu; Y nie ma genuIᴬ, Iᴮ, i; XʰY
Spróbuj sam

Znajdź błąd

średnieStrategia maturalnaZnajdź błąd

Rozwiązanie ucznia: „Krzyżówka Aa × Aa. Gamety: Aa, Aa. Potomstwo: AaAa. Prawdopodobieństwo aa = 0%”.

Wskaż błąd.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Gamety zapisano jako całe genotypy (Aa) zamiast pojedynczych alleli (A, a); poprawnie: AA, Aa, Aa, aa, P(aa) = 25%.

Gameta zawiera jeden allel z pary. Błąd w gametach „ciągnie” za sobą błędne potomstwo i wynik.

Spróbuj sam

Rozwiąż zadanie według algorytmu

średnieStrategia maturalnaOdpowiedź otwarta

Daltonizm jest cechą recesywną sprzężoną z X. Kobieta widząca barwy prawidłowo, której ojciec był daltonistą, ma dzieci z mężczyzną widzącym prawidłowo.

Zapisz genotypy rodziców, krzyżówkę i oblicz prawdopodobieństwo, że ich syn będzie daltonistą. Oceń rozwiązanie według klucza.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Przykładowa odpowiedź:

Kobieta: XDXd (nosicielka – ojciec XdY przekazał jej Xd). Mężczyzna: XDY. Gamety: XD, Xd × XD, Y. Potomstwo: XDXD, XDXd, XDY, XdY. P(syn daltonista | syn) = ½ = 50%.

Klucz punktowania:

  1. Genotypy: kobieta XDXd (od ojca daltonisty dostała Xd), mężczyzna XDY. (1 pkt)
  2. Krzyżówka: gamety XD, Xd × XD, Y; potomstwo XDXD, XDXd, XDY, XdY. (1 pkt)
  3. Wynik: wśród synów ½ = 50% (jeśli pytanie dotyczy wszystkich dzieci – 25%). (1 pkt)
Podsumowanie

Osiem kroków, zawsze w tej samej kolejności. Punkty CKE: genotypy rodziców → krzyżówka → wynik. Zapisuj założenia.

↑ Wróć do spisu treści

Powtórka przed maturą: tablica proporcji, checklista i pułapki

Ścieżka EKSPERTok. 25 minCały dział XIV.1

Najważniejsze zasady w jednym miejscu

Gamety

Jeden allel z pary. 2n rodzajów. Przy sprzężeniu: (1 − r)/2 i r/2.

Genotypy pewne

Cecha recesywna → aa. Grupa 0 → ii. Grupa AB → IᴬIᴮ. Chory mężczyzna (X-rec) → XʰY. Zdrowy rodzic chorego dziecka → Aa.

Prawdopodobieństwo

„i” mnóż, „lub” dodawaj, „co najmniej” 1 − przeciwne, „wiadomo, że” dziel przez warunek.

Płeć

Syn: X od matki. Córka: X od obojga. 50% synów = 25% dzieci.

Porównanie modeli dziedziczenia

ModelHeterozygota wygląda jakAa × Aa dajePrzykład
Dominacja pełnahomozygota dominująca3 : 1barwa kwiatów grochu
Dominacja niepełnafenotyp pośredni1 : 2 : 1dziwaczek (różowe)
Kodominacjaoba fenotypy naraz1 : 2 : 1grupy MN, AB
Allel letalny (dominujący fenotypowo)własny fenotyp, homozygota ginie2 : 1 (żywe)żółte myszy, manx
Allele wielokrotnezależnie od paryzależnie od paryABO

Tablica proporcji i ich warunków

StosunekKrzyżówkaWarunki
100% jednego genotypuAA × aa (→ Aa); aa × aa; AA × AAco najmniej jeden rodzic homozygotą i brak rozszczepienia
1 : 1Aa × aakrzyżówka testowa heterozygoty
3 : 1Aa × Aadominacja pełna
1 : 2 : 1Aa × Aagenotypy zawsze; fenotypy przy dominacji niepełnej/kodominacji
2 : 1Aa × Aahomozygota dominująca letalna, liczone wśród żywych
9 : 3 : 3 : 1AaBb × AaBbdwa geny niezależne, dominacja pełna, brak epistazy
1 : 1 : 1 : 1AaBb × aabbtestowa dihybrydy, geny niezależne (albo r = 50%)
3 : 3 : 1 : 1AaBb × Aabb(3 : 1) × (1 : 1)
9 : 3 : 4 / 12 : 3 : 1 / 9 : 7 / 13 : 3 / 9 : 6 : 1 / 15 : 1AaBb × AaBbwspółdziałanie genów (epistaza recesywna / dominująca / komplementacja / …)
dwie liczne, dwie rzadkie klasyAB/ab × ab/abgeny sprzężone; rzadkie = rekombinanty = r
6 : 3 : 2 : 1YyBb × YyBb(2 : 1 letalne) × (3 : 1)

Checklista przed egzaminem

  • Umiem wypisać gamety dla AaBb, AaBB, AaBbCc, AB/ab (r = 20%), XᴴXʰ, XʰY, Iᴬi.
  • Rozpoznaję krzyżówkę po stosunku: 3 : 1, 1 : 1, 1 : 2 : 1, 2 : 1, 9 : 3 : 3 : 1, 1 : 1 : 1 : 1.
  • Liczę prawdopodobieństwo jednej klasy przy 3 genach bez szachownicy.
  • Rozwiązuję zadanie z ABO z wykluczaniem genotypów i zadanie z Rh.
  • Odróżniam „wśród synów” od „wśród dzieci”; wiem, od kogo syn dostaje X.
  • Obliczam częstość rekombinacji i odległość w cM; rozpoznaję cis/trans.
  • Rozpoznaję z rodowodu 6 modeli dziedziczenia i uzasadniam konkretnymi osobami.
  • Zapisuję rozwiązanie w kolejności: genotypy → gamety → potomstwo → wynik, z założeniami.

Pułapki, które powtarzają się w arkuszach

  • Pytanie o stosunek genotypowy, gdy odruchowo podajesz fenotypowy (lub odwrotnie).
  • „Określ prawdopodobieństwo, że dziecko będzie nosicielem” przy X-rec: dotyczy tylko córek (synowie nie są nosicielami).
  • Liczebności potomstwa „nieidealne” (np. 37 : 11) – zaokrąglaj do najbliższego klasycznego stosunku i napisz to.
  • Dwa geny na jednym chromosomie podane „mimochodem” w treści – zmienia to całą krzyżówkę.
  • „Jakie genotypy mogą mieć rodzice” – podaj wszystkie możliwe, nie tylko jeden.
Spróbuj sam

Dopasuj proporcję do mechanizmu

średniePowtórkaWybór odpowiedzi

W krzyżówce dwóch osobników o tym samym fenotypie dominującym otrzymano 1 : 2 : 1 fenotypów.

Co to oznacza?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Dominacja niepełna lub kodominacja, Aa × Aa – heterozygota ma odrębny fenotyp.

Przy dominacji niepełnej/kodominacji każdy genotyp ma inny fenotyp, więc 1 : 2 : 1 genotypów widać też w fenotypach.

Podsumowanie

Masz komplet: pojęcia, pięć krzyżówek jednogenowych, dwugenowe z regułą mnożenia, odchylenia od Mendla, płeć, sprzężenie, rodowody, prawdopodobieństwo i format odpowiedzi. Teraz sprawdź się na zadaniach i w symulatorze.

↑ Wróć do spisu treści

Generator krzyżówek genetycznych

Wybierz rodzaj dziedziczenia i genotypy rodziców. Generator wypisze gamety, wypełni szachownicę Punnetta, policzy prawdopodobieństwa genotypów i fenotypów oraz stosunki. W trybie samodzielnym najpierw sam wpisujesz gamety i komórki, a generator je sprawdza.

Tryb

Bank zadań maturalnych: 100 krzyżówek genetycznych z odpowiedziami

30 zadań łatwych, 40 średnich i 30 trudnych – zadania zamknięte, obliczeniowe, uzupełnianie krzyżówek, zapis genotypów, odtwarzanie rodziców, szukanie błędów i zadania otwarte z kluczem punktowania. Każde ma wyjaśnienie, a ponad 30 – rozwiązanie krok po kroku. Zadania są oryginalne, w stylu arkuszy CKE; jedno nawiązuje do informatora CKE i jest tak oznaczone.

100 zadań

Z001

Homozygota czy heterozygota?

łatwePodstawyWybór odpowiedzi

U grochu allel A warunkuje kwiaty purpurowe i dominuje nad allelem a (kwiaty białe).

Który z genotypów opisuje heterozygotę o purpurowych kwiatach?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Aa

Heterozygota to osobnik z dwoma różnymi allelami danego genu: Aa. Ma kwiaty purpurowe, bo allel A jest dominujący. AA to homozygota dominująca (też purpurowa), aa – homozygota recesywna (biała).

Z002

Zapisz genotyp homozygoty recesywnej

łatwePodstawyZapisz genotyp

Barwa sierści u myszy: allel B (sierść czarna) dominuje nad allelem b (sierść brązowa).

Zapisz genotyp brązowej myszy.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp brązowej myszy: bb

Brązowa sierść to cecha recesywna, więc mysz musi być homozygotą recesywną bb. Gdyby miała choć jeden allel B (BB lub Bb), byłaby czarna.

Z003

Gamety heterozygoty

łatwePodstawyZbuduj gamety

Osobnik ma genotyp Aa.

Zaznacz wszystkie rodzaje gamet, jakie może wytworzyć ten osobnik.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: A; a

W mejozie allele z pary rozchodzą się do różnych gamet, więc heterozygota Aa wytwarza dwa rodzaje gamet: A i a, każdy z prawdopodobieństwem ½. Gameta nigdy nie zawiera obu alleli tego samego genu (odpowiedzi Aa, AA są błędne).

Z004

Genotyp a fenotyp

łatwePodstawyWybór odpowiedzi

Dwie rośliny grochu mają purpurowe kwiaty. Jedna ma genotyp AA, druga Aa.

Które zdanie jest prawdziwe?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Rośliny mają różne genotypy, ale ten sam fenotyp.

Genotypy są różne (AA i Aa), ale przy pełnej dominacji obie rośliny wyglądają tak samo – mają purpurowe kwiaty, czyli ten sam fenotyp. To dlatego z samego wyglądu osobnika dominującego nie da się odczytać genotypu (stąd potrzeba krzyżówki testowej).

Z005

Znajdź błąd w zapisie

łatwePodstawyZnajdź błąd

Uczeń zapisał genotypy trzech osobników pod względem jednego genu: Aa, aA, Ab.

Który zapis jest błędny i dlaczego?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Ab – to nie jest genotyp jednego genu; A i b to allele dwóch różnych genów.

Allele jednego genu oznacza się tą samą literą: A i a. Zapis Ab łączy allel genu A z allelem genu B, więc nie opisuje jednego genu (mógłby być co najwyżej gametą osobnika dwugenowego). Aa i aA oznaczają tę samą heterozygotę – zwyczajowo allel dominujący piszemy pierwszy, ale kolejność nie zmienia znaczenia.

Z006

Uzupełnij szachownicę Aa × Aa

łatweJednogenoweUzupełnij krzyżówkę

Skrzyżowano dwie heterozygotyczne rośliny grochu o purpurowych kwiatach (Aa × Aa). Allel A (purpurowe) dominuje nad a (białe).

Uzupełnij szachownicę Punnetta genotypami potomstwa.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂Aa
AAAAa
aAaaa

Potomstwo: AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1. Fenotypowo 3 purpurowe : 1 biała.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gamety każdego rodzica Aa: A i a.
  2. Komórki: A+A = AA, A+a = Aa, a+A = Aa, a+a = aa.
  3. Stosunek genotypowy 1 : 2 : 1, fenotypowy 3 : 1 (purpurowe : białe).
Z007

Prawdopodobieństwo cechy recesywnej

łatweJednogenoweObliczenie

U świnek morskich allel B (sierść czarna) dominuje nad b (sierść biała). Skrzyżowano czarną heterozygotę z białą świnką.

Oblicz prawdopodobieństwo, że potomek będzie biały. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %

Bb × bb: gamety B, b × b. Potomstwo: Bb (czarne) i bb (białe) po ½, czyli 50%.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Genotypy rodziców: czarna heterozygota Bb, biała bb (cecha recesywna = homozygota).
  2. Gamety: Bb → B, b; bb → b.
  3. Szachownica 2 × 1: Bb, bb.
  4. P(bb) = ½ = 50%.
Z008

Genotypy rodziców z fenotypu potomstwa

łatweJednogenoweZapisz genotyp

Z krzyżówki dwóch czarnych świnek morskich (B – czarna, dominuje nad b – biała) urodziła się biała świnka.

Zapisz genotypy obojga rodziców.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp rodzica 1: Bb; Genotyp rodzica 2: Bb

Białe dziecko ma genotyp bb, więc każdy z rodziców przekazał mu allel b. Rodzice są czarni, więc mają allel B. Oboje są zatem heterozygotami Bb.

Z009

Skąd bierze się 3 : 1?

łatweJednogenoweWybór odpowiedzi

W pokoleniu F2 po skrzyżowaniu dwóch heterozygot przy pełnej dominacji otrzymujemy stosunek fenotypowy 3 : 1.

Który stosunek genotypowy kryje się za tym wynikiem?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: 1 : 2 : 1

Szachownica Aa × Aa daje 1 AA : 2 Aa : 1 aa. Ponieważ AA i Aa wyglądają tak samo (dominacja pełna), fenotypowo jest 3 : 1.

Z010

Krzyżówka AA × aa

łatweJednogenoweUzupełnij krzyżówkę

Skrzyżowano homozygotyczną roślinę o wysokiej łodydze (AA) z rośliną niską (aa). Wysoka łodyga dominuje.

Uzupełnij szachownicę i odczytaj genotyp potomstwa.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂a
AAa

Całe potomstwo F1 ma genotyp Aa i jest wysokie – to pokolenie jednorodne (tak jak w doświadczeniach Mendla).

Z011

Dziecko o cesze recesywnej

łatweJednogenoweObliczenie

Albinizm u człowieka (brak barwnika melaniny) jest w szkolnym modelu cechą autosomalną recesywną (allel a). Dwoje zdrowych rodziców ma dziecko z albinizmem.

Oblicz prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko tej pary również będzie miało albinizm. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %

Dziecko aa dostało a od obojga rodziców, więc rodzice to Aa × Aa. P(aa) = ¼ = 25%. Każda ciąża jest niezależnym zdarzeniem – fakt, że pierwsze dziecko jest chore, nie zmienia prawdopodobieństwa dla kolejnego.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Chore dziecko: aa. Rodzice zdrowi, ale każdy przekazał a → oboje Aa.
  2. Gamety: A, a × A, a.
  3. Szachownica: AA, Aa, Aa, aa.
  4. P(aa) = 1/4 = 25%.
Z012

Całe potomstwo jednakowe

łatweJednogenoweOdtwórz rodziców

Po skrzyżowaniu dwóch roślin fasoli o różnych barwach nasion (allel C – nasiona barwne, dominuje nad c – nasiona białe) całe liczne potomstwo miało nasiona barwne.

Podaj genotypy rodziców (jeden rodzic miał nasiona barwne, drugi białe).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: CC × cc

Biały rodzic to cc. Gdyby barwny rodzic był Cc, połowa potomstwa byłaby biała. Skoro całe potomstwo jest barwne, barwny rodzic to homozygota CC. Krzyżówka CC × cc → 100% Cc.

Z013

Aa × aa – stosunek

łatweJednogenoweWybór odpowiedzi

Skrzyżowano heterozygotę Aa z homozygotą recesywną aa (dominacja pełna).

Jaki jest stosunek fenotypowy potomstwa?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: 1 : 1

Aa × aa → ½ Aa (fenotyp dominujący) i ½ aa (recesywny), czyli 1 : 1. Ten sam stosunek dotyczy genotypów.

Z014

Odtwórz genotypy rodziców z liczebności potomstwa

średnieJednogenoweOdtwórz rodziców

W hodowli królików skrzyżowano dwa osobniki o czarnej sierści. Wśród 48 młodych 37 było czarnych, a 11 – białych. Allel B (czarna) dominuje nad b (biała).

Ustal genotypy obojga rodziców.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Bb × Bb

Pojawienie się białych (bb) młodych oznacza, że oboje czarni rodzice mają allel b. Stosunek ok. 3 : 1 potwierdza krzyżówkę dwóch heterozygot Bb × Bb. Liczby w zadaniach maturalnych rzadko są „idealne” – 37 : 11 ≈ 3,4 : 1 traktujemy jako 3 : 1.

Z015

Znajdź błąd w rozwiązaniu

średnieJednogenoweZnajdź błąd

Zadanie: „Mukowiscydoza jest chorobą autosomalną recesywną. Zdrowi rodzice mają chore dziecko. Jakie jest prawdopodobieństwo, że ich kolejne dziecko będzie zdrowe?”.

Rozwiązanie ucznia: „Rodzice: Aa × Aa. Potomstwo: AA, Aa, Aa, aa. Dzieci zdrowe to AA, więc prawdopodobieństwo zdrowego dziecka wynosi 25%”.

Wskaż błąd w rozwiązaniu.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Pominięto heterozygoty Aa, które też są zdrowe – zdrowe dzieci to AA i Aa, czyli 75%.

Przy pełnej dominacji heterozygota Aa jest zdrowa (nosiciel). Zdrowe genotypy to AA + Aa = ¼ + ½ = ¾ = 75%. Typowa pułapka: mylenie „zdrowy” z „niebędący nosicielem” (to byłoby 25%).

Z016

Zdrowe dziecko będące nosicielem

średnieJednogenoweObliczenie

Fenyloketonuria (PKU) jest dziedziczona autosomalnie recesywnie (allel p). Oboje rodzice są zdrowymi nosicielami.

Oblicz prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie zdrowym nosicielem allelu p. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %

Pp × Pp → PP : Pp : pp = 1 : 2 : 1. Nosiciele (Pp) to 2 z 4 komórek, czyli 50%.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Rodzice: Pp × Pp.
  2. Gamety: P, p u każdego.
  3. Szachownica: PP, Pp, Pp, pp.
  4. P(Pp) = 2/4 = ½ = 50%. (P(zdrowe) = 75%, P(zdrowe i niebędące nosicielem) = 25%.)
Z017

Pierwsze prawo Mendla

łatwePrawa MendlaWybór odpowiedzi

Pierwsze prawo Mendla nazywane jest prawem czystości gamet.

Które zdanie najlepiej oddaje jego treść?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Allele jednej pary rozdzielają się w mejozie tak, że każda gameta otrzymuje tylko jeden allel z pary.

I prawo Mendla: allele jednego genu segregują (rozchodzą się) do różnych gamet, więc każda gameta ma tylko jeden allel z pary – jest „czysta”. Podstawą jest rozdział chromosomów homologicznych w anafazie I mejozy.

Z018

Drugie prawo Mendla – warunek

łatwePrawa MendlaWybór odpowiedzi

Drugie prawo Mendla (prawo niezależnej segregacji) mówi, że allele różnych genów rozchodzą się do gamet niezależnie od siebie.

Kiedy prawo to nie obowiązuje?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Gdy geny leżą blisko siebie na tym samym chromosomie (są sprzężone).

Niezależna segregacja wynika z losowego ustawienia różnych par chromosomów homologicznych w metafazie I. Geny leżące na tym samym chromosomie blisko siebie (sprzężone) wędrują razem i nie segregują niezależnie – wtedy proporcje odbiegają od 9 : 3 : 3 : 1.

Z019

Pokolenie F1 u Mendla

łatwePrawa MendlaZapisz genotyp

Mendel skrzyżował czystą linię grochu o nasionach żółtych (YY) z czystą linią o nasionach zielonych (yy). Żółta barwa dominuje.

Zapisz genotyp roślin pokolenia F1.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp F1: Yy

YY × yy → wszystkie rośliny F1 to Yy (żółte nasiona). Dopiero w F2 (samozapylenie Yy) pojawia się 3 : 1.

Z020

Mejoza a prawa Mendla

średniePrawa MendlaWybór odpowiedzi

Prawa Mendla mają podstawę cytologiczną w przebiegu mejozy.

Które zdarzenie mejozy odpowiada za niezależną segregację alleli różnych genów (II prawo Mendla)?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Losowe ustawienie par chromosomów homologicznych w płaszczyźnie równikowej w metafazie I.

W metafazie I każda para chromosomów homologicznych ustawia się niezależnie od pozostałych par, więc allele genów z różnych chromosomów trafiają do gamet w losowych kombinacjach. Rozdział chromatyd (anafaza II) nie tworzy nowych kombinacji alleli różnych genów.

Z021

Liczba rodzajów gamet

średniePrawa MendlaObliczenie

Osobnik ma genotyp AaBbCc; geny leżą na różnych chromosomach.

Ile różnych rodzajów gamet wytwarza ten osobnik?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Liczba rodzajów gamet: 8

Każda z trzech heterozygotycznych par daje 2 możliwości, a przy niezależnej segregacji kombinacje się mnożą: 2 × 2 × 2 = 23 = 8 (ABC, ABc, AbC, Abc, aBC, aBc, abC, abc). Pary homozygotyczne nie zwiększają liczby rodzajów gamet.

Z022

Co to jest krzyżówka testowa?

łatweKrzyżówki testoweWybór odpowiedzi

Hodowca ma psa o czarnej sierści (cecha dominująca) i chce sprawdzić, czy pies jest homozygotą, czy heterozygotą.

Z jakim osobnikiem powinien go skrzyżować?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Z osobnikiem o sierści brązowej (homozygotą recesywną).

Krzyżówka testowa to krzyżówka z homozygotą recesywną. Taki partner przekazuje tylko allel recesywny, więc fenotyp potomstwa zależy wyłącznie od gamety badanego osobnika: jeśli pojawi się brązowy potomek – badany pies jest Bb; jeśli całe liczne potomstwo jest czarne – najprawdopodobniej BB.

Z023

Wynik krzyżówki testowej

łatweKrzyżówki testoweZapisz genotyp

Czarnego psa skrzyżowano z brązową suką (bb). Wśród 9 szczeniąt 4 były brązowe.

Zapisz genotyp czarnego psa.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp czarnego psa: Bb

Pojawienie się brązowych (bb) szczeniąt dowodzi, że czarny pies ma allel b. Jest więc heterozygotą Bb. Stosunek ok. 1 : 1 (5 czarnych : 4 brązowe) jest zgodny z krzyżówką Bb × bb.

Z024

Całe potomstwo o fenotypie dominującym

łatweKrzyżówki testoweWybór odpowiedzi

Wysoką roślinę grochu skrzyżowano z rośliną niską (tt). Wszystkie 60 roślin potomnych było wysokich.

Jaki wniosek jest uzasadniony?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Wysoka roślina jest najprawdopodobniej homozygotą TT.

Heterozygota Tt dawałaby ok. połowy niskich potomków. Brak choćby jednej niskiej rośliny wśród 60 czyni genotyp TT bardzo prawdopodobnym, choć formalnie nie daje pewności (P = (½)60 dla Tt jest znikome). Na maturze piszemy: „najprawdopodobniej homozygota”.

Z025

Krzyżówka testowa dihybrydy

średnieKrzyżówki testoweUzupełnij krzyżówkę

Roślinę pomidora o genotypie AaBb (A – łodyga wysoka, B – owoce czerwone; cechy dominujące, geny niesprzężone) skrzyżowano z rośliną aabb.

Uzupełnij szachownicę krzyżówki testowej.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂ab
ABAaBb
AbAabb
aBaaBb
abaabb

Potomstwo: AaBb, Aabb, aaBb, aabb po 25% – cztery fenotypy 1 : 1 : 1 : 1. Fenotypy potomstwa „odczytują” gamety badanego osobnika.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gamety AaBb: AB, Ab, aB, ab (po ¼).
  2. Gamety aabb: tylko ab.
  3. Komórki: AaBb, Aabb, aaBb, aabb.
  4. Stosunek fenotypowy 1 : 1 : 1 : 1 – charakterystyczny dla krzyżówki testowej dihybrydy przy niezależnym dziedziczeniu.
Z026

Genotypy z wyników krzyżówki testowej

średnieKrzyżówki testoweOdtwórz rodziców

Czerwonokwiatową roślinę o wysokiej łodydze (A – wysoka, B – czerwone; dominacja pełna, geny niesprzężone) skrzyżowano testowo. Potomstwo: 52 wysokie czerwone, 49 wysokie białe, 0 niskich.

Podaj genotypy badanej rośliny i partnera z krzyżówki testowej.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: AABb × aabb

Partner testowy to zawsze aabb. Brak niskich potomków → badana roślina jest AA (gdyby była Aa, połowa byłaby niska). Czerwone : białe ≈ 1 : 1 → badana roślina jest Bb. Genotyp: AABb.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Krzyżówka testowa = z aabb.
  2. Cecha A: 100% wysokich → badany daje tylko gamety z A → AA.
  3. Cecha B: 52 : 49 ≈ 1 : 1 → gamety B i b po ½ → Bb.
  4. Odpowiedź: AABb × aabb.
Z027

Krzyżówka testowa a wsteczna

średnieKrzyżówki testoweWybór odpowiedzi

W genetyce używa się pojęć „krzyżówka testowa” i „krzyżówka wsteczna”.

Które zdanie jest prawdziwe?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Krzyżówka testowa to krzyżówka z homozygotą recesywną; krzyżówka wsteczna to krzyżówka mieszańca z jednym z rodziców (dowolnym).

Krzyżówka wsteczna (back cross) to krzyżówka F1 z formą rodzicielską. Jeśli tą formą jest homozygota recesywna, jest to jednocześnie krzyżówka testowa. Krzyżówka z rodzicem AA daje w całości fenotyp dominujący i niczego nie rozstrzyga.

Z028

Gamety dihybrydy

łatweDwugenoweZbuduj gamety

Osobnik ma genotyp AaBb; geny A i B leżą na różnych chromosomach.

Zaznacz wszystkie rodzaje gamet, jakie wytwarza.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: AB; Ab; aB; ab

Do gamety trafia jeden allel genu A (A lub a) i jeden allel genu B (B lub b). Przy niezależnej segregacji powstają 4 kombinacje: AB, Ab, aB, ab – po ¼ każda. Zapisy Aa, Bb to pary alleli jednego genu, nie gamety.

Z029

F1 z krzyżówki AABB × aabb

łatweDwugenoweZapisz genotyp

Skrzyżowano groch o nasionach żółtych gładkich (AABB) z grochem o nasionach zielonych pomarszczonych (aabb).

Zapisz genotyp pokolenia F1.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp F1: AaBb

Gamety: AB × ab → całe F1 to AaBb, nasiona żółte gładkie. To F1, krzyżowane ze sobą, daje w F2 słynne 9 : 3 : 3 : 1.

Z030

Warunki stosunku 9 : 3 : 3 : 1

łatweDwugenoweWybór odpowiedzi

Stosunek fenotypowy 9 : 3 : 3 : 1 w F2 jest klasycznym wynikiem krzyżówki dwugenowej.

Który zestaw warunków jest konieczny, aby go otrzymać?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Rodzice AaBb × AaBb, dominacja pełna obu cech, geny dziedziczone niezależnie, wszystkie genotypy żywotne.

9 : 3 : 3 : 1 wymaga: dwóch dihybryd AaBb, pełnej dominacji w obu genach, niezależnej segregacji (geny niesprzężone), braku współdziałania genów i pełnej żywotności. Przy dominacji niepełnej jednej cechy stosunek zmienia się np. w 3 : 6 : 3 : 1 : 2 : 1.

Z031

Szachownica AaBb × AaBb

średnieDwugenoweUzupełnij krzyżówkę

Skrzyżowano dwie dihybrydy grochu AaBb (A – nasiona żółte, B – nasiona gładkie; dominacja pełna, geny niesprzężone).

Uzupełnij szachownicę Punnetta 4 × 4.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂ABAbaBab
ABAABBAABbAaBBAaBb
AbAABbAAbbAaBbAabb
aBAaBBAaBbaaBBaaBb
abAaBbAabbaaBbaabb

16 komórek: 9 A_B_ (żółte gładkie), 3 A_bb (żółte pomarszczone), 3 aaB_ (zielone gładkie), 1 aabb (zielone pomarszczone). Genotypów jest 9 w stosunku 1:2:1:2:4:2:1:2:1.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gamety każdego rodzica: AB, Ab, aB, ab (po ¼).
  2. Każdą komórkę tworzysz, łącząc allele genu A z obu gamet i allele genu B z obu gamet.
  3. Policz fenotypy: A_B_ = 9/16, A_bb = 3/16, aaB_ = 3/16, aabb = 1/16.
Z032

Podwójna homozygota recesywna w F2

średnieDwugenoweObliczenie

Dwie dihybrydy AaBb skrzyżowano ze sobą (geny niesprzężone, dominacja pełna).

Oblicz prawdopodobieństwo, że potomek będzie podwójną homozygotą recesywną aabb. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %

P(aa) = ¼ i P(bb) = ¼; zdarzenia są niezależne, więc P(aabb) = ¼ × ¼ = 1/16 = 6,25%.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gen A: Aa × Aa → P(aa) = ¼.
  2. Gen B: Bb × Bb → P(bb) = ¼.
  3. Reguła mnożenia: ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
Z033

Fenotyp A_bb w F2

średnieDwugenoweObliczenie

U pomidora allel A (łodyga wysoka) dominuje nad a (karłowata), a allel B (owoc czerwony) nad b (żółty). Skrzyżowano dwie rośliny AaBb.

Jakie jest prawdopodobieństwo uzyskania rośliny wysokiej o żółtych owocach? Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 18,75 %

P(A_) = ¾, P(bb) = ¼ → P(A_bb) = ¾ · ¼ = 3/16 = 18,75%. To jedna z „trójek” w 9 : 3 : 3 : 1.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gen A: P(A_) = P(AA) + P(Aa) = ¼ + ½ = ¾.
  2. Gen B: P(bb) = ¼.
  3. P = ¾ · ¼ = 3/16 = 18,75%.
Z034

Gamety osobnika AaBB

średnieDwugenoweZbuduj gamety

Osobnik ma genotyp AaBB (geny niesprzężone).

Zaznacz wszystkie rodzaje gamet tego osobnika.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: AB; aB

Gen A: A lub a; gen B: zawsze B. Gamety: AB i aB po ½. Liczba rodzajów gamet = 21 = 2 (tylko jedna para heterozygotyczna).

Z035

Krzyżówka AaBb × Aabb

średnieDwugenoweObliczenie

U świnek morskich allel A (sierść czarna) dominuje nad a (biała), a allel B (sierść szorstka) nad b (gładka). Skrzyżowano świnkę AaBb ze świnką Aabb.

Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia świnki czarnej o szorstkiej sierści. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 37,5 %

P(A_) = ¾ (z Aa × Aa), P(B_) = ½ (z Bb × bb). P = ¾ · ½ = 3/8 = 37,5%. Pełny stosunek fenotypowy tej krzyżówki to 3 : 3 : 1 : 1.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gen A: Aa × Aa → A_ : aa = 3 : 1, P(A_) = ¾.
  2. Gen B: Bb × bb → B_ : bb = 1 : 1, P(B_) = ½.
  3. P(czarna szorstka) = ¾ · ½ = 3/8 = 37,5%.
  4. Kontrola: 3/8 + 3/8 + 1/8 + 1/8 = 1.
Z036

Błąd w gametach

średnieDwugenoweZnajdź błąd

Uczeń rozwiązując krzyżówkę AaBb × aabb zapisał gamety pierwszego rodzica jako: Aa, Bb, AB, ab.

Na czym polega błąd?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Gamety Aa i Bb są niemożliwe – zawierają dwa allele tego samego genu; brakuje gamet Ab i aB.

Gameta nie może zawierać obu alleli tej samej pary (Aa, Bb). Poprawne gamety dihybrydy AaBb to AB, Ab, aB, ab. Ten błąd jest jednym z najczęstszych na maturze.

Z037

Jaki genotyp ma rodzic?

średnieDwugenoweZapisz genotyp

Roślinę o nasionach żółtych gładkich skrzyżowano z rośliną o nasionach zielonych pomarszczonych (aabb). Potomstwo: 50% żółte gładkie, 50% żółte pomarszczone (A – żółte, B – gładkie).

Zapisz genotyp rośliny o nasionach żółtych gładkich.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp: AABb

Całe potomstwo jest żółte → rodzic AA. Gładkie : pomarszczone = 1 : 1 → rodzic Bb. Odpowiedź: AABb.

Z038

Trzy geny – bez szachownicy

trudneDwugenoweObliczenie

Skrzyżowano dwie rośliny AaBbCc. Wszystkie trzy geny dziedziczą się niezależnie, dominacja pełna.

Oblicz prawdopodobieństwo, że potomek będzie miał fenotyp dominujący pod względem wszystkich trzech cech. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,1).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 42,19 %

P = ¾ · ¾ · ¾ = 27/64 ≈ 42,2%. Przy trzech i więcej genach zawsze stosuj regułę mnożenia zamiast szachownicy.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Każdy gen: Aa × Aa → P(A_) = ¾.
  2. Geny niezależne → mnożymy: (¾)3 = 27/64.
  3. 27/64 = 0,4219 ≈ 42,2%.
Z039

Rodzice ze stosunku 3 : 3 : 1 : 1

trudneDwugenoweOdtwórz rodziców

U myszy allel A (sierść szara) dominuje nad a (czarna), a allel B (ogon normalny) nad b (ogon skręcony); geny niesprzężone. Skrzyżowano szarą mysz o normalnym ogonie z szarą myszą o ogonie skręconym. Potomstwo: 23 szare normalne, 24 szare skręcone, 8 czarnych normalnych, 7 czarnych skręconych.

Ustal genotypy obojga rodziców.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: AaBb × Aabb

Szare : czarne = 47 : 15 ≈ 3 : 1 → gen A: Aa × Aa. Normalne : skręcone = 31 : 31 = 1 : 1 → gen B: Bb × bb (rodzic ze skręconym ogonem to bb). Rodzice: AaBb (szara, normalny ogon) × Aabb (szara, ogon skręcony).

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Barwa: (23+24) : (8+7) = 47 : 15 ≈ 3 : 1 → oboje Aa.
  2. Ogon: (23+8) : (24+7) = 31 : 31 = 1 : 1 → Bb × bb; rodzic ze skręconym ogonem musi być bb.
  3. Odpowiedź: AaBb × Aabb. Stosunek 3 : 3 : 1 : 1 to iloczyn (3 : 1) × (1 : 1).
Z040

Prawdopodobieństwo warunkowe w F2

trudneDwugenoweObliczenie

Z krzyżówki AaBb × AaBb (geny niesprzężone, dominacja pełna) wybrano losowo roślinę o fenotypie dominującym pod względem obu cech (A_B_).

Oblicz prawdopodobieństwo, że roślina ta jest dihybrydą AaBb. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,1).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 44,44 %

Wśród 9/16 potomstwa A_B_ dihybrydy AaBb stanowią 4/16. P = (4/16) : (9/16) = 4/9 ≈ 44,4%. To prawdopodobieństwo warunkowe: dzielimy przez prawdopodobieństwo warunku, a nie przez 1.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. P(AaBb) = ½ · ½ = 4/16.
  2. P(A_B_) = ¾ · ¾ = 9/16.
  3. P(AaBb | A_B_) = (4/16)/(9/16) = 4/9 ≈ 44,4%.
Z041

Genotyp grupy krwi 0

łatweGrupy krwi ABO i RhZapisz genotyp

Grupy krwi układu ABO warunkują trzy allele jednego genu: IA, IB (kodominujące względem siebie) oraz i (recesywny wobec obu).

Zapisz genotyp osoby z grupą krwi 0.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp: ii

Allel i jest recesywny, więc grupa 0 to homozygota ii. Pozostałe genotypy: IAIA i IAi – grupa A; IBIB i IBi – grupa B; IAIB – grupa AB.

Z042

Dziecko rodziców AB × 0

łatweGrupy krwi ABO i RhWybór odpowiedzi

Matka ma grupę krwi AB, ojciec – grupę 0.

Jakie grupy krwi mogą mieć ich dzieci?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Tylko A lub B

IAIB × ii → IAi (grupa A) i IBi (grupa B), po 50%. Dziecko rodziców AB × 0 nie może mieć ani grupy AB, ani 0 – to klasyczna pułapka.

Z043

Rodzice z grupą A, dziecko z grupą 0

łatweGrupy krwi ABO i RhObliczenie

Oboje rodzice mają grupę krwi A i są heterozygotami.

Oblicz prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie miało grupę krwi 0. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %

IAi × IAi → IAIA, IAi, IAi, ii. P(ii) = ¼ = 25%. Tak, dwoje rodziców z grupą A może mieć dziecko z grupą 0.

Z044

Genotypy rodziców z grup krwi dzieci

średnieGrupy krwi ABO i RhOdtwórz rodziców

Matka ma grupę krwi B, ojciec – grupę A. Ich dzieci mają grupy: AB, 0 i B.

Zapisz genotypy rodziców.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: IBi × IAi

Dziecko ii dowodzi, że oboje rodzice mają allel i. Matka B → IBi, ojciec A → IAi. Krzyżówka IBi × IAi daje AB, A, B i 0 po 25% – wszystkie wymienione grupy są możliwe.

Z045

AB × B (heterozygota)

średnieGrupy krwi ABO i RhObliczenie

Ojciec ma grupę krwi AB, matka – grupę B i jest heterozygotą.

Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko będzie miało grupę krwi B. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %

Potomstwo: IAIB (AB), IAi (A), IBIB (B), IBi (B). Grupa B: 2/4 = 50%. Uwaga: grupa B kryje dwa genotypy – trzeba je zsumować.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gamety ojca: IA, IB; matki: IB, i.
  2. Szachownica 2 × 2: IAIB, IAi, IBIB, IBi.
  3. Fenotyp B = IBIB + IBi = ¼ + ¼ = 50%.
Z046

Wykluczanie ojcostwa (model ABO)

średnieGrupy krwi ABO i RhWybór odpowiedzi

Matka ma grupę krwi 0, dziecko – grupę B. Dwóch mężczyzn: pan X (grupa A, genotyp IAIA) i pan Y (grupa AB).

Który wniosek jest poprawny w standardowym modelu ABO?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Pan X nie może być ojcem; pan Y może nim być (ale nie jest to dowód ojcostwa).

Dziecko B od matki ii dostało i, więc od ojca musiało dostać IB. Pan X (IAIA) nie ma allelu IB – wykluczony. Pan Y (IAIB) może przekazać IB, ale grupy krwi mogą ojcostwo jedynie wykluczyć, nigdy go nie dowodzą.

Z047

Dominacja niepełna – F2 u dziwaczka

średnieDominacja niepełna i kodominacjaUzupełnij krzyżówkę

U dziwaczka (Mirabilis jalapa) allel R warunkuje kwiaty czerwone, allel r – białe; heterozygoty Rr mają kwiaty różowe (dominacja niepełna). Skrzyżowano dwie rośliny różowe.

Uzupełnij szachownicę krzyżówki Rr × Rr.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂Rr
RRRRr
rRrrr

RR (czerwone) : Rr (różowe) : rr (białe) = 1 : 2 : 1. Przy dominacji niepełnej stosunek fenotypowy jest równy genotypowemu – każdy genotyp ma inny fenotyp.

Z048

Kodominacja – układ MN

średnieDominacja niepełna i kodominacjaObliczenie

Grupy krwi układu MN warunkują dwa kodominujące allele LM i LN: LMLM – grupa M, LNLN – grupa N, LMLN – grupa MN (obecne oba antygeny). Oboje rodzice mają grupę MN.

Oblicz prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie miało grupę MN. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %

LMLN × LMLN → M : MN : N = 1 : 2 : 1. P(MN) = ½ = 50%. W kodominacji, podobnie jak w dominacji niepełnej, heterozygota ma odrębny fenotyp – ale tu oba allele ujawniają się w pełni (oba antygeny), a nie „po połowie”.

Z049

Szkolny model Rh

średnieGrupy krwi ABO i RhObliczenie

W uproszczonym szkolnym modelu czynnik Rh warunkuje jeden gen: allel D (Rh+) dominuje nad d (Rh−). Oboje rodzice są Rh+ i heterozygotyczni.

Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko będzie Rh−. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %

P(dd) = ¼ = 25%. Model jednogenowy jest uproszczeniem (układ Rh obejmuje kilka antygenów, m.in. D, C, E), ale na maturze stosuje się właśnie tę wersję: Rh+ = D_, Rh− = dd.

Z050

ABO i Rh jednocześnie

trudneGrupy krwi ABO i RhObliczenie

Matka ma grupę A Rh+ (IAi Dd), ojciec – B Rh+ (IBi Dd). Geny ABO i Rh dziedziczą się niezależnie.

Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z grupą AB Rh−. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %

P(AB) z IAi × IBi = ¼; P(dd) z Dd × Dd = ¼. P = ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. ABO: IAi × IBi → IAIB (AB) ¼, IAi ¼, IBi ¼, ii ¼.
  2. Rh: Dd × Dd → P(dd) = ¼.
  3. Niezależność → ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
Z051

Rodzice z grupami dzieci – trudniejszy przypadek

trudneGrupy krwi ABO i RhOdtwórz rodziców

Ojciec ma grupę krwi A, matka – AB. Mają czworo dzieci o grupach: A, B, AB i… lekarz stwierdził, że żadne dziecko nie ma grupy 0, ale jedno z dzieci z grupą A jest homozygotą.

Zapisz genotypy rodziców, przyjmując, że ojciec jest heterozygotą.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: IAi × IAIB

Ojciec A heterozygota: IAi; matka AB: IAIB. Potomstwo: IAIA (A, homozygota), IAIB (AB), IAi (A), IBi (B) – po 25%. Rodzic z grupą AB nigdy nie ma dziecka z grupą 0, bo nie posiada allelu i.

Z052

Czy to możliwe w modelu ABO?

trudneGrupy krwi ABO i RhWybór odpowiedzi

Rozważ cztery pary rodziców i podane grupy krwi dziecka (standardowy model ABO, bez mutacji i rzadkich fenotypów typu Bombay).

Która kombinacja jest niemożliwa?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Rodzice AB × A, dziecko 0

Dziecko 0 (ii) potrzebuje allelu i od każdego rodzica. Rodzic AB (IAIB) nie ma allelu i, więc para AB × A nie może mieć dziecka z grupą 0. Pozostałe kombinacje są możliwe, jeśli rodzice z grupą A lub B są heterozygotami.

Z053

Żółte myszy – allel letalny

średnieAllele letalneObliczenie

U myszy allel Y (sierść żółta) dominuje nad y (sierść szara), ale homozygoty YY obumierają we wczesnym okresie zarodkowym. Skrzyżowano dwie żółte myszy.

Oblicz, jaki procent urodzonych myszy będzie żółty.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Udział żółtych wśród urodzonych (%): 66,67 %

Yy × Yy → ¼ YY (giną), ½ Yy (żółte), ¼ yy (szare). Wśród żywych: Yy : yy = 2 : 1, czyli żółte stanowią 2/3 ≈ 66,7%. Przed uwzględnieniem letalności byłoby 75% żółtych zarodków.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Rodzice żółci muszą być Yy (YY nie przeżywa).
  2. Szachownica: YY, Yy, Yy, yy.
  3. YY ginie → pozostają 3 komórki: 2 Yy + 1 yy.
  4. P(żółta | urodzona) = 2/3 ≈ 66,7%.
Z054

Skąd stosunek 2 : 1?

średnieAllele letalneWybór odpowiedzi

W krzyżówce dwóch osobników o tym samym fenotypie dominującym uzyskano potomstwo w stosunku 2 : 1 (fenotyp dominujący : recesywny), a mioty były mniej liczne niż zwykle.

Jaka jest najbardziej prawdopodobna przyczyna?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Allel dominujący jest letalny w układzie homozygotycznym – homozygoty dominujące obumierają.

Oczekiwane 1 : 2 : 1 (AA : Aa : aa) zmienia się w 2 : 1, gdy klasa AA ginie. Mniejsze mioty (ok. ¼ zarodków obumiera) potwierdzają hipotezę letalności. Przy dominacji niepełnej widzielibyśmy trzy fenotypy.

Z055

Koty manx – szachownica

średnieAllele letalneUzupełnij krzyżówkę

U kotów rasy manx allel M (brak ogona) jest dominujący, ale homozygoty MM obumierają. Skrzyżowano dwa bezogonowe koty Mm × Mm. W szachownicy użyj liter C/c zamiast M/m: C = brak ogona.

Uzupełnij szachownicę, a następnie w wyjaśnieniu sprawdź, które pole oznacza genotyp letalny.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂Cc
CCCCc
cCccc

CC (letalny, nie rodzi się) : Cc (bez ogona) : cc (z ogonem) = 1 : 2 : 1 przed selekcją; wśród urodzonych kociąt 2 bezogonowe : 1 z ogonem. Dlatego nie da się wyhodować czystej (homozygotycznej) linii kotów manx.

Z056

Allel letalny i drugi gen

trudneAllele letalneObliczenie

U myszy allel Y (żółta sierść, letalny w homozygocie YY) dominuje nad y (szara). Niezależnie dziedziczy się gen B: B (sierść krótka) dominuje nad b (długa). Skrzyżowano dwie żółte myszy o krótkiej sierści, heterozygotyczne pod względem obu genów.

Oblicz, jaki procent urodzonych myszy będzie szary o długiej sierści (z dokładnością do 0,1%).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Udział szarych długowłosych (%): 8,33 %

Wśród urodzonych: P(szara) = 1/3, P(długa) = ¼ → P = 1/3 · ¼ = 1/12 ≈ 8,3%. Pełny stosunek fenotypowy: 6 : 3 : 2 : 1 (żółte krótkie : żółte długie : szare krótkie : szare długie).

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gen Y wśród żywych: Yy : yy = 2 : 1 → P(yy) = 1/3.
  2. Gen B: B_ : bb = 3 : 1 → P(bb) = ¼.
  3. Niezależność: 1/3 · ¼ = 1/12 ≈ 8,3%.
  4. Sprawdzenie: (2 : 1) × (3 : 1) = 6 : 2 : 3 : 1, po uporządkowaniu 6 : 3 : 2 : 1.
Z057

Letalność recesywna a dominująca

trudneAllele letalneWybór odpowiedzi

Porównaj dwa przypadki: (1) allel letalny recesywny l – homozygoty ll obumierają, a heterozygoty są zdrowe; (2) allel dominujący Y jest letalny w układzie homozygotycznym, ale heterozygoty mają widoczny fenotyp (np. żółta sierść).

Które zdanie jest prawdziwe dla krzyżówki dwóch heterozygot w każdym przypadku?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: W przypadku (1) wśród żywego potomstwa wszystkie osobniki mają ten sam fenotyp (stosunek genotypowy LL : Ll = 1 : 2); w przypadku (2) fenotypy są 2 : 1.

W obu przypadkach obumiera ¼ zarodków (homozygoty). Różnica dotyczy fenotypów: w (1) LL i Ll wyglądają tak samo – wszystkie żywe osobniki są zdrowe (genotypowo 1 : 2); w (2) Yy różni się od yy – widzimy 2 : 1. Stosunek 2 : 1 jest więc „widoczny” tylko wtedy, gdy allel letalny ma jednocześnie dominujący efekt fenotypowy u heterozygot.

Z058

Epistaza recesywna 9 : 3 : 4

średnieEpistazaWybór odpowiedzi

U myszy gen C warunkuje wytwarzanie barwnika (C – barwnik obecny, cc – albinos). Gen A decyduje o rozmieszczeniu barwnika (A – sierść aguti, aa – czarna). Homozygoty cc są albinosami niezależnie od genu A. Skrzyżowano dwie myszy AaCc.

Jaki stosunek fenotypowy (aguti : czarne : albinosy) uzyskano w potomstwie?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: 9 : 3 : 4

A_C_ (9) – aguti; aaC_ (3) – czarne; A_cc (3) + aacc (1) – albinosy (4). Allel c w homozygocie „zasłania” działanie genu A – to epistaza recesywna, stosunek 9 : 3 : 4.

Z059

Prawdopodobieństwo czarnej myszy

średnieEpistazaObliczenie

Jak w poprzednim zadaniu: C – barwnik (cc – albinos), A – aguti (aa – czarna), epistaza recesywna. Krzyżówka AaCc × AaCc.

Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia czarnej myszy. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 18,75 %

P(aa) = ¼, P(C_) = ¾ → P(czarna) = ¼ · ¾ = 3/16 = 18,75%. Mysz aa cc byłaby albinosem, nie czarną.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Warunki na czarną sierść: brak aguti (aa) i obecny barwnik (C_).
  2. P(aa) = ¼; P(C_) = ¾.
  3. P = ¼ · ¾ = 3/16 = 18,75%.
Z060

Epistaza dominująca – dynia

trudneEpistazaObliczenie

Barwa owoców dyni: dominujący allel W hamuje wytwarzanie barwnika (owoce białe) niezależnie od drugiego genu. U roślin ww o barwie decyduje gen Y: Y_ – owoce żółte, yy – zielone. Skrzyżowano dwie rośliny WwYy.

Oblicz prawdopodobieństwo uzyskania rośliny o owocach zielonych. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %

P(ww) = ¼, P(yy) = ¼ → 1/16 = 6,25%. Pełny stosunek: białe (W_ _ _) 12 : żółte (wwY_) 3 : zielone (wwyy) 1 – epistaza dominująca 12 : 3 : 1.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Allel W jest epistatyczny – każde W_ daje owoce białe (9 + 3 = 12/16).
  2. Tylko ww pozwala ujawnić gen Y: wwY_ żółte (3/16), wwyy zielone (1/16).
  3. P(zielone) = 1/16 = 6,25%.
Z061

Geny komplementarne – groszek pachnący

trudneEpistazaOdtwórz rodziców

U groszku pachnącego purpurowa barwa kwiatów wymaga obecności co najmniej jednego allelu dominującego każdego z dwóch genów (C_P_). Pozostałe genotypy dają kwiaty białe. Skrzyżowano dwie białe linie czyste i otrzymano całe F1 purpurowe; w F2 było 9 purpurowych : 7 białych.

Podaj genotypy obu białych linii rodzicielskich.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: CCpp × ccPP

Linie białe: CCpp (brak P) i ccPP (brak C). F1: CcPp – oba geny z allelem dominującym, więc purpurowe. F2: C_P_ (9) purpurowe, a C_pp (3) + ccP_ (3) + ccpp (1) = 7 białe. To współdziałanie komplementarne, stosunek 9 : 7.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Całe F1 purpurowe = ma C i P → rodzice dostarczyli po jednym brakującym allelu.
  2. Rodzice są białymi liniami czystymi (homozygoty) → jeden to CCpp, drugi ccPP.
  3. Sprawdzenie w F2: 9 C_P_ : 7 pozostałych.
Z062

Umaszczenie świń – zadanie w stylu CKE

trudneEpistazaUzupełnij krzyżówkę

Umaszczenie świń rasy duroc warunkują dwie pary alleli (B/b i D/d) dziedziczone niezależnie i współdziałające. Ciemnorude są osobniki z co najmniej jednym allelem dominującym każdego genu (B_D_), białe – podwójne homozygoty recesywne (bbdd), piaskowe – osobniki z dwoma allelami recesywnymi tylko jednego genu (B_dd lub bbD_). Ciemnorudą samicę BbDd skrzyżowano z białym samcem.

Uzupełnij szachownicę tej krzyżówki.

Odpowiedź i wyjaśnienie
♀ \ ♂bd
BDBbDd
BdBbdd
bDbbDd
bdbbdd

Potomstwo: BbDd (ciemnorude), Bbdd (piaskowe), bbDd (piaskowe), bbdd (białe) – po 25%. Prawdopodobieństwo piaskowego prosięcia: 2/4 = 50%. Zadanie wzorowane na informatorze CKE (zad. 11.2), gdzie taki wynik jest oceniany na 3 pkt za genotypy, krzyżówkę i prawdopodobieństwo.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gamety samicy BbDd: BD, Bd, bD, bd; samca bbdd: bd.
  2. Komórki: BbDd, Bbdd, bbDd, bbdd.
  3. Fenotypy: ciemnorude ¼, piaskowe ½ (Bbdd + bbDd), białe ¼.

Na podstawie: Informator o egzaminie maturalnym z biologii od roku szkolnego 2024/2025, CKE, zad. 11.

Z063

Rozpoznaj typ współdziałania ze stosunku

trudneEpistazaWybór odpowiedzi

W F2 z krzyżówki dwóch dihybryd uzyskano stosunek fenotypowy 13 : 3.

Jaki mechanizm najlepiej wyjaśnia ten wynik?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Epistaza dominująca, w której dominujący allel jednego genu i recesywna homozygota drugiego dają ten sam fenotyp (12 + 1 : 3).

13 = 9 + 3 + 1, czyli A_B_ + A_bb + aabb mają jeden fenotyp, a aaB_ (3) inny. Tak dzieje się, gdy dominujący allel A hamuje działanie genu B (epistaza dominująca), a jednocześnie aabb wygląda tak samo jak formy z A – np. barwa piór u kur (I hamuje barwę, cc też jej brak). Istotą zadania jest umiejętność „składania” klas 9 : 3 : 3 : 1, a nie zapamiętanie liczby.

Z064

Genotyp nosicielki hemofilii

łatweSprzężone z płciąZapisz genotyp

Hemofilia jest warunkowana recesywnym allelem h sprzężonym z chromosomem X. Allel H warunkuje prawidłowe krzepnięcie.

Zapisz genotyp zdrowej kobiety będącej nosicielką hemofilii.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp nosicielki: XHXh

Nosicielka: XHXh – zdrowa (allel H dominuje), ale może przekazać allel h synom. Mężczyzna ma tylko jeden chromosom X: XHY (zdrowy) lub XhY (chory) – jest hemizygotą.

Z065

Od kogo syn dostaje chromosom X?

łatweSprzężone z płciąWybór odpowiedzi

Daltonizm jest cechą recesywną sprzężoną z chromosomem X.

Które zdanie jest prawdziwe?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Syn otrzymuje chromosom X zawsze od matki, więc daltonizm syna pochodzi od matki.

Syn = X od matki + Y od ojca. Dlatego cechy recesywne sprzężone z X u synów zawsze pochodzą od matki (nosicielki lub chorej). Ojciec daltonista przekazuje Xd wszystkim córkom (będą co najmniej nosicielkami), a żadnemu synowi.

Z066

Nosicielka × zdrowy mężczyzna

łatweSprzężone z płciąObliczenie

Kobieta nosicielka hemofilii (XHXh) ma dzieci ze zdrowym mężczyzną (XHY).

Oblicz prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie chorym synem. Podaj wynik w procentach (w odniesieniu do wszystkich dzieci).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %

Potomstwo: XHXH, XHXh, XHY, XhY – po ¼. Chory syn XhY = 25% wszystkich dzieci (ale 50% synów!). Zwróć uwagę na pytanie: „wśród wszystkich dzieci” czy „wśród synów”.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gamety matki: XH, Xh; ojca: XH, Y.
  2. Szachownica: XHXH (zdrowa córka), XHXh (córka nosicielka), XHY (zdrowy syn), XhY (chory syn).
  3. P(chory syn) = ¼ = 25% wszystkich dzieci; P(chory | syn) = ½.
Z067

Nosicielka × chory mężczyzna

średnieSprzężone z płciąObliczenie

Nosicielka hemofilii (XHXh) ma dzieci z mężczyzną chorym na hemofilię (XhY).

Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko będzie zdrową córką (nosicielką). Podaj wynik w procentach w odniesieniu do wszystkich dzieci.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 25 %

Potomstwo: XHXh (zdrowa córka nosicielka), XhXh (chora córka), XHY (zdrowy syn), XhY (chory syn) – po ¼. Zdrowa córka: 25% wszystkich dzieci (50% córek). W tej krzyżówce możliwa jest chora córka – inaczej niż przy zdrowym ojcu.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Gamety: matka XH, Xh; ojciec Xh, Y.
  2. Szachownica: XHXh, XhXh, XHY, XhY.
  3. Zdrowa córka = XHXh = ¼ = 25%.
Z068

Rodzice chłopca daltonisty

średnieSprzężone z płciąOdtwórz rodziców

Chłopiec jest daltonistą (allel d sprzężony z X, recesywny). Oboje jego rodzice widzą barwy prawidłowo.

Zapisz genotypy rodziców chłopca.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: XDXd × XDY

Matka musi mieć allel d, a widzi prawidłowo → nosicielka XDXd. Ojciec zdrowy → XDY (genotyp ojca nie ma wpływu na daltonizm syna).

Z069

Dlaczego daltonizm częściej u mężczyzn?

średnieSprzężone z płciąWybór odpowiedzi

Daltonizm (recesywny, sprzężony z X) występuje u ok. 8% mężczyzn i ok. 0,5% kobiet w populacjach europejskich.

Jakie jest wyjaśnienie tej różnicy?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Mężczyzna jest hemizygotą – ma jeden chromosom X, więc pojedynczy allel d wystarcza do ujawnienia cechy; kobieta musi odziedziczyć dwa allele d.

U mężczyzny (XdY) nie ma drugiego allelu, który mógłby zamaskować d. U kobiety cecha ujawnia się tylko w homozygocie XdXd, co wymaga chorego ojca i matki z allelem d – stąd kwadrat częstości (0,082 ≈ 0,0064 ≈ 0,6%).

Z070

Cecha dominująca sprzężona z X

średnieSprzężone z płciąObliczenie

Krzywica oporna na witaminę D jest warunkowana dominującym allelem R sprzężonym z chromosomem X. Chora kobieta heterozygotyczna (XRXr) ma dzieci ze zdrowym mężczyzną (XrY).

Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko tej pary będzie chore. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %

Potomstwo: XRXr (chora córka), XrXr (zdrowa córka), XRY (chory syn), XrY (zdrowy syn). Chore: ½ = 50%, niezależnie od płci. Gdyby chory był ojciec (XRY), chore byłyby wszystkie córki i żaden syn.

Z071

Dziedziczenie sprzężone z Y

średnieSprzężone z płciąWybór odpowiedzi

Niektóre geny leżą wyłącznie na chromosomie Y (geny holandryczne), np. gen SRY decydujący o rozwoju jąder.

Jak dziedziczą się cechy warunkowane genami z chromosomu Y?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Z ojca na wszystkich synów; córki nigdy ich nie mają.

Chromosom Y przekazuje ojciec wyłącznie synom, więc cecha holandryczna występuje u wszystkich synów chorego ojca i nigdy u córek. W rodowodzie: dotyczy tylko mężczyzn, w każdym pokoleniu, zawsze po linii ojca.

Z072

Cecha sprzężona z X i cecha autosomalna

trudneSprzężone z płciąObliczenie

Kobieta nosicielka hemofilii (XHXh) i zdrowy mężczyzna (XHY) są jednocześnie nosicielami autosomalnej recesywnej mukowiscydozy (oboje Aa).

Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia syna chorego zarówno na hemofilię, jak i mukowiscydozę. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %

P(chory syn XhY) = ¼; P(aa) = ¼ → ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Hemofilia: XHXh × XHY → XhY = ¼ wszystkich dzieci.
  2. Mukowiscydoza: Aa × Aa → aa = ¼.
  3. Geny niezależne (różne chromosomy): ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.
Z073

„Wśród córek” – prawdopodobieństwo warunkowe

trudneSprzężone z płciąObliczenie

Nosicielka hemofilii (XHXh) i chory mężczyzna (XhY) spodziewają się dziecka. Badanie USG wykazało, że to dziewczynka.

Oblicz prawdopodobieństwo, że dziewczynka będzie chora na hemofilię. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 50 %

Córki: XHXh (zdrowa) i XhXh (chora) – po ½. P = 50% (wśród wszystkich dzieci chora córka to 25%). Wiedza o płci zmienia przestrzeń zdarzeń.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Pełna szachownica: XHXh, XhXh, XHY, XhY.
  2. Warunek „córka” zostawia 2 komórki.
  3. Chora XhXh = 1 z 2 = 50%.
Z074

Błąd w zadaniu o hemofilii

trudneSprzężone z płciąZnajdź błąd

Zadanie: „Matka jest nosicielką hemofilii. Jakie jest prawdopodobieństwo urodzenia zdrowej córki?”. Odpowiedź ucznia: „100%, bo córki nosicielki są zawsze zdrowe”.

Na czym polega błąd?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Nie podano genotypu ojca: jeśli ojciec jest zdrowy, wszystkie córki są fenotypowo zdrowe (połowa to nosicielki); jeśli ojciec jest chory, połowa córek choruje. Zadanie wymaga przyjęcia i zapisania założenia.

Córka dostaje jeden X od matki (XH lub Xh) i jeden X od ojca. Z ojcem XHY każda córka ma co najmniej jeden XH – jest zdrowa (100% córek zdrowych; 50% wszystkich dzieci to zdrowe córki). Z ojcem XhY połowa córek to XhXh. Na maturze zapisz założenie: „przyjmuję, że ojciec jest zdrowy (XHY)”.

Z075

Gamety przy sprzężeniu z crossing-over

trudneSprzężenie genówObliczenie

Geny A i B leżą na tym samym chromosomie w odległości odpowiadającej częstości rekombinacji 20%. Osobnik ma układ cis: AB/ab (na jednym chromosomie allele A i B, na homologicznym a i b).

Oblicz, jaki procent gamet tego osobnika stanowią gamety AB oraz gamety Ab.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Gamety AB (%): 40 %; Gamety Ab (%): 10 %

Gamety rodzicielskie AB i ab: po (100% − 20%)/2 = 40%. Gamety rekombinacyjne Ab i aB: po 20%/2 = 10%. Przy niezależnym dziedziczeniu każda z czterech gamet miałaby 25% – sprzężenie zaburza tę równość.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Częstość rekombinacji 20% = łączny udział gamet rekombinacyjnych (Ab + aB).
  2. Każda z dwóch klas rekombinacyjnych: 20%/2 = 10%.
  3. Gamety rodzicielskie: 80%/2 = 40% każda (AB, ab).
Z076

Krzyżówka testowa genów sprzężonych

trudneSprzężenie genówObliczenie

Dihybrydę o układzie cis AB/ab skrzyżowano testowo z osobnikiem ab/ab. Częstość rekombinacji między genami A i B wynosi 10%.

Oblicz, jaki procent potomstwa będzie miał genotyp AaBb, a jaki – Aabb.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: AaBb (%): 45 %; Aabb (%): 5 %

Gamety dihybrydy: AB 45%, ab 45%, Ab 5%, aB 5%. Po połączeniu z ab: AaBb 45%, aabb 45%, Aabb 5%, aaBb 5%. Gdyby geny nie były sprzężone, każdy genotyp stanowiłby 25%.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Rekombinacja 10% → gamety rekombinacyjne Ab i aB po 5%, rodzicielskie AB i ab po 45%.
  2. Gamety ab/ab: tylko ab.
  3. AB + ab = AaBb (45%); Ab + ab = Aabb (5%).
Z077

Cis czy trans?

trudneSprzężenie genówWybór odpowiedzi

W krzyżówce testowej dihybrydy AaBb (geny sprzężone) uzyskano potomstwo: 42 AaBb, 43 aabb, 8 Aabb, 7 aaBb.

Jaki układ alleli miała dihybryda?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Cis (AB/ab) – klasy liczne to AB i ab, czyli gamety rodzicielskie.

Klasy liczne (42 i 43) pochodzą z gamet AB i ab – to układ rodzicielski, czyli cis: AB/ab. Klasy nieliczne (8 i 7) to rekombinanty Ab i aB. Cztery klasy pojawiają się i przy sprzężeniu, i bez niego – rozstrzyga nierówność ich liczebności (1 : 1 : 1 : 1 oznaczałoby brak sprzężenia).

Z078

Wskaż rekombinanty

trudneSprzężenie genówZbuduj gamety

Dihybryda o układzie trans Ab/aB (geny sprzężone) została skrzyżowana testowo z ab/ab.

Zaznacz klasy potomstwa, które powstały z gamet rekombinacyjnych.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: AaBb; aabb

Gamety rodzicielskie w trans: Ab i aB → potomstwo Aabb i aaBb (liczne). Gamety rekombinacyjne: AB i ab → potomstwo AaBb i aabb (nieliczne). Pułapka: w układzie cis byłoby odwrotnie – zawsze sprawdź fazę rodzica.

Z079

Układ trans – potomstwo podwójnie dominujące

trudneSprzężenie genówObliczenie

Dihybryda Ab/aB (układ trans, rekombinacja 20%) × ab/ab.

Oblicz, jaki procent potomstwa będzie miał fenotyp dominujący pod względem obu cech (A_B_).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: A_B_ (%): 10 %

W układzie trans gameta AB jest rekombinacyjna: 20%/2 = 10%. Ten sam fenotyp w układzie cis miałby 40%. Dlatego nie wolno stosować niezależnej segregacji (25%) do genów sprzężonych.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Trans: rodzicielskie Ab, aB po 40%; rekombinacyjne AB, ab po 10%.
  2. A_B_ powstaje tylko z gamety AB (+ ab od partnera).
  3. P = 10%.
Z080

Odległość między genami z krzyżówki testowej

trudneMapowanieObliczenie

Krzyżówka testowa dihybrydy AB/ab × ab/ab dała potomstwo: 410 AaBb, 390 aabb, 95 Aabb, 105 aaBb (łącznie 1000).

Oblicz częstość rekombinacji i podaj odległość między genami A i B w centymorganach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Częstość rekombinacji (%): 20 %; Odległość (cM): 20 cM

Rekombinanty: 95 + 105 = 200; 200/1000 = 20%. 1% rekombinacji = 1 cM (jednostka mapowa), więc odległość wynosi 20 cM.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Klasy rodzicielskie: 410 + 390 = 800; rekombinacyjne: 95 + 105 = 200.
  2. RF = 200/(800+200) = 0,20 = 20%.
  3. 20% → 20 cM (1 cM = 1% rekombinacji).
Z081

Kolejność trzech genów

trudneMapowanieWybór odpowiedzi

Odległości między genami na jednym chromosomie: A–B = 12 cM, B–C = 5 cM, A–C = 17 cM.

Jaka jest kolejność genów na chromosomie?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: A – B – C

12 + 5 = 17, więc B leży między A i C: A – B – C. Największa odległość (A–C) łączy geny skrajne.

Z082

Krzyżówka trzypunktowa – gen środkowy

trudneMapowanieWybór odpowiedzi

Trójheterozygota ABC/abc została skrzyżowana testowo. Klasy potomstwa (fenotypy = gamety trójheterozygoty): ABC 400, abc 390, Abc 50, aBC 60, ABc 90, abC 95, AbC 5, aBc 10 (łącznie 1100). Zadanie wykracza poza typowy poziom matury – traktuj je jako ćwiczenie dla chętnych.

Który gen leży pośrodku?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: B

Najrzadsze klasy to AbC i aBc (podwójne crossing-over). W porównaniu z klasą rodzicielską ABC klasa AbC różni się tylko allelem genu B – gen B został „wymieniony”, więc leży pośrodku: A – B – C.

Z083

Krzyżówka trzypunktowa – odległości

trudneMapowanieObliczenie

Dane jak w zadaniu poprzednim (ABC 400, abc 390, Abc 50, aBC 60, ABc 90, abC 95, AbC 5, aBc 10; razem 1100; kolejność A – B – C). Zadanie dla chętnych.

Oblicz odległości A–B oraz B–C w cM (z dokładnością do 0,1).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: A–B (cM): 11,36 cM; B–C (cM): 18,18 cM

A–B: rekombinacja między A i B zaszła w klasach Abc, aBC (50 + 60) i w DCO AbC, aBc (5 + 10): 125/1100 = 11,4 cM. B–C: klasy ABc, abC (90 + 95) + DCO (15): 200/1100 = 18,2 cM. Mapa: A –11,4– B –18,2– C.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Rodzicielskie: ABC, abc. DCO: AbC, aBc (najrzadsze).
  2. Odcinek A–B: klasy, w których allel A „rozstał się” z allelem B: Abc, aBC + DCO → (50+60+5+10)/1100 = 0,1136.
  3. Odcinek B–C: ABc, abC + DCO → (90+95+5+10)/1100 = 0,1818.
  4. Odległości: 11,4 cM i 18,2 cM. Odległość A–C z mapy = 29,6 cM (większa niż policzona bezpośrednio, bo DCO „znikają” przy liczeniu A–C).
Z084

Dlaczego częstość rekombinacji nie przekracza 50%?

trudneMapowanieOdpowiedź otwarta

Dwa geny leżą na tym samym chromosomie bardzo daleko od siebie. W krzyżówce testowej uzyskano cztery klasy potomstwa w stosunku zbliżonym do 1 : 1 : 1 : 1.

Wyjaśnij, dlaczego częstość rekombinacji między genami sprzężonymi nie może przekroczyć 50%, i oceń, czy na podstawie tego wyniku można stwierdzić, że geny leżą na różnych chromosomach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Przykładowa odpowiedź:

Crossing-over zachodzi między dwiema z czterech chromatyd biwalentu, dlatego po pojedynczej wymianie tylko 2 z 4 gamet są rekombinacyjne – maksymalnie 50%. Przy wielu wymianach podwójne crossing-over przywraca układ rodzicielski, więc średnio częstość dąży do 50%, ale go nie przekracza. Stosunek 1 : 1 : 1 : 1 nie dowodzi położenia na różnych chromosomach: tak samo zachowują się geny leżące daleko na tym samym chromosomie. Rozstrzygnąć mogłoby sprawdzenie sprzężenia każdego z nich z genami leżącymi pomiędzy.

Klucz punktowania:

  1. Wyjaśnienie: pojedynczy crossing-over zachodzi między dwiema z czterech chromatyd biwalentu, więc nawet gdy crossing-over zachodzi w każdej mejozie, tylko połowa chromatyd (gamet) jest rekombinacyjna; dodatkowo podwójne crossing-over odtwarza układ rodzicielski. (1 pkt)
  2. Ocena: nie można – wynik 1 : 1 : 1 : 1 (RF ≈ 50%) jest taki sam dla genów na różnych chromosomach i dla genów bardzo odległych na tym samym chromosomie; rozstrzygnęłoby mapowanie względem genów pośrednich. (1 pkt)
Z085

Rozpoznaj sposób dziedziczenia (rodowód 1)

średnieRodowodyWybór odpowiedzi

Przeanalizuj rodowód rodziny, w której występuje pewna choroba.

Rodowód 1: zdrowi rodzice I-1 i I-2 mają chorą córkę II-1, chorego syna II-2 i zdrową córkę II-3; zdrowa II-3 ze zdrowym partnerem II-4 ma chorego syna III-1 i zdrową córkę III-2.I-1I-2II-1II-2II-3II-4III-1III-2
Pokolenie I: I-1 (mężczyzna), I-2 (kobieta). Pokolenie II: II-1 (kobieta, chory), II-2 (mężczyzna, chory), II-3 (kobieta), II-4 (mężczyzna). Pokolenie III: III-1 (mężczyzna, chory), III-2 (kobieta).

Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.

Jaki sposób dziedziczenia choroby wynika z rodowodu?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Autosomalny recesywny

Chore dzieci (II-1, II-2) zdrowych rodziców → cecha recesywna. Chora córka II-1 ma zdrowego ojca I-1 – przy cesze recesywnej sprzężonej z X musiałby być chory (córka dostaje od niego X). Zatem dziedziczenie autosomalne recesywne. Choruje też kobieta, co wyklucza sprzężenie z Y.

Z086

Genotypy osób z rodowodu 1

średnieRodowodyZapisz genotyp

Rodowód jak w poprzednim zadaniu (choroba autosomalna recesywna, allel a).

Rodowód 1: zdrowi rodzice I-1 i I-2 mają chorą córkę II-1, chorego syna II-2 i zdrową córkę II-3; zdrowa II-3 ze zdrowym partnerem II-4 ma chorego syna III-1 i zdrową córkę III-2.I-1I-2II-1II-2II-3II-4III-1III-2
Pokolenie I: I-1 (mężczyzna), I-2 (kobieta). Pokolenie II: II-1 (kobieta, chory), II-2 (mężczyzna, chory), II-3 (kobieta), II-4 (mężczyzna). Pokolenie III: III-1 (mężczyzna, chory), III-2 (kobieta).

Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.

Zapisz genotypy osób I-1 i II-3.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp I-1: Aa; Genotyp II-3: Aa

I-1 jest zdrowy, ale ma chore dzieci (aa) → Aa. II-3 jest zdrowa, ale jej syn III-1 jest chory → Aa. Genotyp III-2 (zdrowa) nie jest jednoznaczny: AA lub Aa.

Z087

Rozpoznaj sposób dziedziczenia (rodowód 2)

średnieRodowodyWybór odpowiedzi

Przeanalizuj rodowód.

Rodowód 2: chory mężczyzna I-1 i zdrowa kobieta I-2 mają chorą córkę II-1, zdrowego syna II-3 i chorego syna II-4; chora II-1 ze zdrowym II-2 ma chorą córkę III-1 oraz zdrowych III-2 i III-3.I-1I-2II-1II-2II-3II-4III-1III-2III-3
Pokolenie I: I-1 (mężczyzna, chory), I-2 (kobieta). Pokolenie II: II-1 (kobieta, chory), II-2 (mężczyzna), II-3 (mężczyzna), II-4 (mężczyzna, chory). Pokolenie III: III-1 (kobieta, chory), III-2 (mężczyzna), III-3 (kobieta).

Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.

Jaki sposób dziedziczenia jest najbardziej prawdopodobny?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Autosomalny dominujący

Choroba występuje w każdym pokoleniu, każdy chory ma chorego rodzica, chorują kobiety i mężczyźni, a chory ojciec I-1 przekazał cechę synowi II-4 (wyklucza sprzężenie z X, bo syn nie dostaje X od ojca). Chora kobieta II-1 ma zdrowe dzieci, co wyklucza dziedziczenie mitochondrialne. Wniosek: autosomalne dominujące.

Z088

Genotypy w rodowodzie dominującym

średnieRodowodyZapisz genotyp

Rodowód 2 (choroba autosomalna dominująca, allel A).

Rodowód 2: chory mężczyzna I-1 i zdrowa kobieta I-2 mają chorą córkę II-1, zdrowego syna II-3 i chorego syna II-4; chora II-1 ze zdrowym II-2 ma chorą córkę III-1 oraz zdrowych III-2 i III-3.I-1I-2II-1II-2II-3II-4III-1III-2III-3
Pokolenie I: I-1 (mężczyzna, chory), I-2 (kobieta). Pokolenie II: II-1 (kobieta, chory), II-2 (mężczyzna), II-3 (mężczyzna), II-4 (mężczyzna, chory). Pokolenie III: III-1 (kobieta, chory), III-2 (mężczyzna), III-3 (kobieta).

Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.

Zapisz genotypy osób I-1 i III-2.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Genotyp I-1: Aa; Genotyp III-2: aa

I-1 jest chory i ma zdrowego syna II-3 (aa), więc przekazał mu a → I-1 to Aa. III-2 jest zdrowy → w cesze dominującej zdrowi są zawsze aa.

Z089

Nosicielstwo zdrowego rodzeństwa

trudneRodowodyObliczenie

Rodowód 1 (choroba autosomalna recesywna).

Rodowód 1: zdrowi rodzice I-1 i I-2 mają chorą córkę II-1, chorego syna II-2 i zdrową córkę II-3; zdrowa II-3 ze zdrowym partnerem II-4 ma chorego syna III-1 i zdrową córkę III-2.I-1I-2II-1II-2II-3II-4III-1III-2
Pokolenie I: I-1 (mężczyzna), I-2 (kobieta). Pokolenie II: II-1 (kobieta, chory), II-2 (mężczyzna, chory), II-3 (kobieta), II-4 (mężczyzna). Pokolenie III: III-1 (mężczyzna, chory), III-2 (kobieta).

Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.

Oblicz prawdopodobieństwo, że zdrowa III-2 jest nosicielką allelu choroby. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,1).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 66,67 %

Rodzice III-2 to Aa × Aa (mają chorego syna). Potomstwo: AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1. Wiemy, że III-2 jest zdrowa, więc odrzucamy aa; wśród AA i Aa nosiciele stanowią 2/3 ≈ 66,7%. Częsty błąd: 50% (zapomnienie o warunku „zdrowa”).

Rozwiązanie krok po kroku
  1. II-3 × II-4 = Aa × Aa (dowód: chory syn III-1).
  2. Możliwe genotypy: AA ¼, Aa ½, aa ¼.
  3. Warunek „zdrowa” wyklucza aa → P(Aa | zdrowa) = (½)/(¾) = 2/3.
Z090

Rodowód z cechą sprzężoną z X

trudneRodowodyObliczenie

W rodzinie występuje hemofilia (recesywna, sprzężona z X). Przyjmij, że nikt spoza rodziny nie wnosi allelu choroby.

Rodowód 3: zdrowi rodzice I-1 i I-2 mają chorego syna II-1, zdrową córkę II-2 i zdrowego syna II-4; zdrowa II-2 ze zdrowym II-3 ma chorego syna III-1 i zdrową córkę III-2.I-1I-2II-1II-2II-3II-4III-1III-2
Pokolenie I: I-1 (mężczyzna), I-2 (kobieta). Pokolenie II: II-1 (mężczyzna, chory), II-2 (kobieta), II-3 (mężczyzna), II-4 (mężczyzna). Pokolenie III: III-1 (mężczyzna, chory), III-2 (kobieta).

Kwadrat – mężczyzna, koło – kobieta, symbol wypełniony – osoba chora.

Oblicz prawdopodobieństwo, że pierwsze dziecko zdrowej III-2 i zdrowego mężczyzny będzie chorym synem. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,1).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 12,5 %

II-2 jest nosicielką (ma chorego syna III-1). III-2 odziedziczyła od matki XH lub Xh z równym prawdopodobieństwem → P(nosicielka) = ½. Jeśli jest nosicielką: P(chory syn) = ¼ (syn ½ × Xh ½). Razem: ½ · ¼ = 1/8 = 12,5%.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. I-2 i II-2 są nosicielkami (każda ma chorego syna, a ich partnerzy są zdrowi).
  2. III-2: córka nosicielki i zdrowego ojca → XHXH lub XHXh, po ½.
  3. Gdy III-2 jest nosicielką: XHXh × XHY → chory syn ¼.
  4. P = ½ · ¼ = 12,5%.
Z091

Cecha ilościowa – skrajny fenotyp

trudneWielogenowe i pozajądroweObliczenie

W uproszczonym modelu barwę skóry warunkują trzy geny o działaniu addytywnym (A, B, C). Każdy allel „duży” dodaje jednakową porcję barwnika; osobnik AABBCC ma skórę najciemniejszą, aabbcc – najjaśniejszą. Dwoje rodziców o genotypach AaBbCc ma dziecko.

Oblicz prawdopodobieństwo, że dziecko będzie miało najciemniejszy możliwy fenotyp. Podaj wynik w procentach (z dokładnością do 0,01).

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 1,5625 %

P(AA) = P(BB) = P(CC) = ¼ → (¼)3 = 1/64 ≈ 1,56%. Pośrednie fenotypy są dużo częstsze – stąd rozkład „dzwonowy” cech ilościowych (zmienność ciągła).

Rozwiązanie krok po kroku
  1. Dla każdego genu Aa × Aa → P(AA) = ¼.
  2. Trzy geny niezależne: (¼)3 = 1/64.
  3. 1/64 = 0,015625 = 1,5625%.
Z092

Dziedziczenie mitochondrialne

trudneWielogenowe i pozajądroweWybór odpowiedzi

Dziedziczna neuropatia nerwów wzrokowych Lebera (LHON) jest spowodowana mutacją w DNA mitochondrialnym.

Które zdanie poprawnie opisuje dziedziczenie tej choroby?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Chora matka może przekazać chorobę wszystkim dzieciom niezależnie od płci; chory ojciec nie przekazuje jej dzieciom.

Mitochondria zygoty pochodzą praktycznie wyłącznie z komórki jajowej, więc mtDNA dziedziczy się po matce. Chora matka może przekazać mutację wszystkim dzieciom (synom i córkom), ale tylko córki przekażą ją dalej. Dziedziczenie pozajądrowe nie podlega prawom Mendla – nie rysujemy tu szachownicy Punnetta.

Z093

Ułamek na procent

łatwePrawdopodobieństwoObliczenie

W krzyżówce dwugenowej pewien fenotyp stanowi 3/8 potomstwa.

Wyraź to prawdopodobieństwo w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 37,5 %

3/8 = 0,375 = 37,5%. Przydatne na maturze: 1/16 = 6,25%, 1/8 = 12,5%, 3/16 = 18,75%, 1/4 = 25%, 3/8 = 37,5%, 9/16 = 56,25%, 3/4 = 75%.

Z094

Która reguła?

łatwePrawdopodobieństwoWybór odpowiedzi

Chcemy obliczyć prawdopodobieństwo, że dziecko pary Aa × Aa będzie miało genotyp AA lub aa.

Którą regułę należy zastosować?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Regułę dodawania: ¼ + ¼ = ½, bo zdarzenia wzajemnie się wykluczają.

Dziecko nie może być jednocześnie AA i aa – zdarzenia się wykluczają, więc prawdopodobieństwa dodajemy: ¼ + ¼ = ½ (to prawdopodobieństwo, że dziecko będzie homozygotą). Regułę mnożenia stosujemy dla zdarzeń niezależnych zachodzących „i” jednocześnie (np. dwoje kolejnych dzieci).

Z095

Dwoje dzieci – reguła mnożenia

średniePrawdopodobieństwoObliczenie

Rodzice są nosicielami autosomalnej recesywnej choroby (Aa × Aa).

Oblicz prawdopodobieństwo, że oboje ich przyszłych dzieci będą chore. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 6,25 %

¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%. Pierwsze dziecko nie „zużywa” prawdopodobieństwa – przy każdej ciąży jest ono takie samo.

Z096

Co najmniej jedno chore dziecko

średniePrawdopodobieństwoObliczenie

Rodzice Aa × Aa (choroba autosomalna recesywna) planują dwoje dzieci.

Oblicz prawdopodobieństwo, że co najmniej jedno z dwojga dzieci będzie chore. Podaj wynik w procentach.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Odpowiedź: Prawdopodobieństwo (%): 43,75 %

P(oboje zdrowi) = ¾ · ¾ = 9/16. P(co najmniej jedno chore) = 1 − 9/16 = 7/16 = 43,75%. Sprawdzenie wprost: chore–zdrowe (¼·¾) + zdrowe–chore (¾·¼) + chore–chore (¼·¼) = 3/16 + 3/16 + 1/16 = 7/16.

Rozwiązanie krok po kroku
  1. P(chore) = ¼, P(zdrowe) = ¾ dla każdego dziecka.
  2. Zdarzenie przeciwne do „co najmniej jedno chore” to „żadne chore” = ¾ · ¾ = 9/16.
  3. 1 − 9/16 = 7/16 = 43,75%.
Z097

Niezależne urodzenia

średniePrawdopodobieństwoWybór odpowiedzi

Para Aa × Aa ma już troje zdrowych dzieci.

Jakie jest prawdopodobieństwo, że czwarte dziecko będzie chore (aa)?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: 25% – każde urodzenie jest zdarzeniem niezależnym.

Prawdopodobieństwo dla każdej ciąży wynosi ¼ niezależnie od wcześniejszych dzieci (błąd hazardzisty). Troje zdrowych dzieci jest całkiem prawdopodobne ((¾)3 ≈ 42%) i niczego nie dowodzi.

Z098

Co jest nie tak z tą odpowiedzią?

średnieStrategia maturalnaZnajdź błąd

Polecenie: „Zapisz krzyżówkę genetyczną i określ prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z grupą krwi 0 u rodziców IAi × IBi”. Odpowiedź ucznia: „25%”.

Dlaczego uczeń może nie otrzymać pełnej liczby punktów?

Odpowiedź i wyjaśnienie

Poprawna odpowiedź: Brakuje zapisu krzyżówki (gamet i genotypów potomstwa), którego wprost wymaga polecenie – za sam wynik nie przyznaje się punktu za krzyżówkę.

Polecenie ma dwie części: zapisz krzyżówkę i określ prawdopodobieństwo. W zasadach oceniania CKE punkty przyznaje się osobno za krzyżówkę (gamety + genotypy potomstwa) i za wynik; 25% jest poprawne, ale bez krzyżówki traci się punkt. Wynik można podać jako 25%, ¼ lub 0,25.

Z099

Zapisz pełne rozwiązanie w stylu maturalnym

średnieStrategia maturalnaOdpowiedź otwarta

U pomidora allel P (owoce purpurowe) dominuje nad p (owoce zielone). Hodowca skrzyżował roślinę o purpurowych owocach z rośliną o zielonych owocach. Wśród 120 roślin potomnych 58 miało owoce zielone.

Ustal genotypy rodziców, zapisz krzyżówkę i określ prawdopodobieństwo uzyskania rośliny o purpurowych owocach w tej krzyżówce. Oceń swoje rozwiązanie według klucza.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Przykładowa odpowiedź:

Genotypy: P – purpurowa Pp, zielona pp. Uzasadnienie: zielone (pp) potomstwo w stosunku ok. 1 : 1 (58 : 62) wskazuje, że purpurowy rodzic jest heterozygotą.

Krzyżówka: P: Pp × pp; gamety: P, p × p; F1: Pp (purpurowe), pp (zielone) – 1 : 1.

Prawdopodobieństwo: P(purpurowa) = ½ = 50%.

Klucz punktowania:

  1. Genotypy rodziców: Pp (purpurowa) × pp (zielona) z uzasadnieniem – pojawienie się ok. połowy zielonych potomków (58/120 ≈ 1 : 1). (1 pkt)
  2. Zapis krzyżówki: gamety P, p oraz p; genotypy potomstwa Pp i pp (szachownica lub zapis liniowy). (1 pkt)
  3. Prawdopodobieństwo rośliny purpurowej: ½ = 50% = 0,5. (1 pkt)
Z100

Zadanie wieloetapowe – ABO i hemofilia

trudnePowtórkaOdpowiedź otwarta

Kobieta z grupą krwi A (jej matka miała grupę 0) i zdrowa, której brat choruje na hemofilię (rodzice kobiety byli zdrowi), ma dzieci z mężczyzną z grupą krwi B, którego ojciec miał grupę 0, zdrowym pod względem hemofilii. Geny ABO i hemofilii dziedziczą się niezależnie.

a) Zapisz genotypy obojga rodziców pod względem obu genów. b) Oblicz prawdopodobieństwo, że kobieta jest nosicielką hemofilii. c) Oblicz prawdopodobieństwo urodzenia syna z grupą krwi 0 chorego na hemofilię (przyjmij, że kobieta jest nosicielką). Oceń rozwiązanie według klucza.

Odpowiedź i wyjaśnienie

Przykładowa odpowiedź:

a) Kobieta: IAi (od matki z grupą 0 otrzymała i); hemofilia: XHXH lub XHXh. Mężczyzna: IBi (ojciec ii), XHY.

b) Brat kobiety jest chory (XhY), a rodzice zdrowi → matka kobiety była nosicielką XHXh, ojciec XHY. Córka takiej pary: XHXH (½) lub XHXh (½). P(nosicielka) = 50%.

c) ABO: IAi × IBi → ii = ¼. Hemofilia: XHXh × XHY → XhY = ¼. Zdarzenia niezależne: ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%.

Klucz punktowania:

  1. a) Kobieta: IAi (matka 0 → allel i), XHXH lub XHXh; mężczyzna: IBi (ojciec 0), XHY. (1 pkt)
  2. b) Matka kobiety była nosicielką (chory syn, zdrowy mąż) → kobieta XHXH lub XHXh po ½ → P(nosicielka) = 50%. (1 pkt)
  3. c) P(grupa 0) = ¼ (IAi × IBi); P(chory syn) = ¼ (XHXh × XHY); P = ¼ · ¼ = 1/16 = 6,25%. (1 pkt)

Sprawdź, czy zdasz krzyżówki genetyczne na maturze

Test losuje zadania z banku (z kontrolą różnorodności tematów), liczy punkty i na końcu pokazuje wyjaśnienia oraz tematy do powtórki. Wynik opisuje Twoje ćwiczenie, a nie przewiduje rzeczywistego wyniku matury.

Długość testu

Twój postęp

0/16ukończone lekcje
0rozwiązane zadania
–poprawnych odpowiedzi
0ukończone testy

Tematy opanowane

  • Jeszcze nic – rozwiąż kilka zadań z jednego tematu.

Tematy do powtórzenia

  • Brak – nie masz jeszcze błędnych odpowiedzi.

Ostatnio otwarta lekcja

Jeszcze żadna.

Ostatni test

Jeszcze żaden.

Postęp zapisuje się tylko w tej przeglądarce (localStorage) i może zniknąć po wyczyszczeniu danych przeglądarki lub w trybie prywatnym. Nie zbieramy żadnych danych osobowych.

Krzyżówki genetyczne – pytania i odpowiedzi

27 najczęstszych pytań uczniów przed maturą. Odpowiedzi są krótkie i zawierają przykład tam, gdzie jest potrzebny.

Co to jest krzyżówka genetyczna?

To zapis przewidywanego wyniku krzyżowania dwóch osobników: ich genotypów, gamet oraz genotypów i fenotypów potomstwa wraz z prawdopodobieństwami. Najczęściej używa się do tego szachownicy Punnetta. Przykład: Aa × Aa → AA, Aa, Aa, aa.

Jak zrobić pierwszą krzyżówkę?

1) Zapisz genotypy rodziców (np. Aa i aa). 2) Wypisz gamety: A, a oraz a. 3) Narysuj tabelę: gamety jednego rodzica w wierszach, drugiego w kolumnach. 4) W każdej komórce połącz allele: Aa, aa. 5) Odczytaj stosunek: 1 : 1. Przećwicz to w generatorze w trybie samodzielnym.

Jak rozpoznać homozygotę i heterozygotę?

Homozygota ma dwa takie same allele (AA lub aa), heterozygota – dwa różne (Aa). Osobnik o cesze recesywnej jest zawsze homozygotą aa. Osobnik o cesze dominującej może być AA lub Aa – rozstrzyga krzyżówka testowa albo informacja o rodzicach/potomstwie (np. recesywny rodzic → Aa).

Jak określić genotyp rodziców?

Zacznij od pewników: fenotyp recesywny = aa, grupa 0 = ii, grupa AB = IᴬIᴮ, chory mężczyzna (cecha X-rec) = XʰY. Potem wnioskuj z potomstwa: chore (aa) dziecko zdrowych rodziców → oboje Aa; stosunek 1 : 1 → Aa × aa; 3 : 1 → Aa × Aa; 9 : 3 : 3 : 1 → AaBb × AaBb.

Jak wyznaczyć gamety?

Do gamety trafia po jednym allelu każdego genu. Aa → A, a. AaBb → AB, Ab, aB, ab. AaBB → AB, aB. Liczba rodzajów gamet = 2n, gdzie n to liczba par heterozygotycznych. Przy genach sprzężonych gamety rodzicielskie mają po (1 − r)/2, rekombinacyjne po r/2.

Jak obliczyć prawdopodobieństwo potomstwa?

Policz, ile komórek szachownicy ma dany genotyp/fenotyp, i podziel przez liczbę wszystkich komórek (gdy gamety są równie prawdopodobne). Dla kilku genów niezależnych pomnóż prawdopodobieństwa dla każdego genu: P(aabb) = ¼ · ¼ = 1/16.

Czym się różni genotyp od fenotypu?

Genotyp to zestaw alleli (Aa), fenotyp to obserwowana cecha (np. purpurowe kwiaty). Różne genotypy (AA, Aa) mogą dawać ten sam fenotyp przy pełnej dominacji; ten sam genotyp może dać różne fenotypy w różnych warunkach środowiska (np. barwa kwiatów hortensji zależna od pH gleby).

Kiedy uzyskujemy proporcję 3 : 1?

W krzyżówce dwóch heterozygot (Aa × Aa) przy dominacji pełnej, równie prawdopodobnych gametach i pełnej żywotności. 3 (AA + Aa + Aa) : 1 (aa).

Kiedy występuje proporcja 9 : 3 : 3 : 1?

W F2 z krzyżówki dwóch dihybryd AaBb × AaBb, gdy oba geny leżą na różnych chromosomach (niezależna segregacja), w obu występuje dominacja pełna, nie ma epistazy ani letalności. 9 A_B_ : 3 A_bb : 3 aaB_ : 1 aabb.

Co oznacza proporcja 1 : 2 : 1?

To stosunek genotypów z Aa × Aa (1 AA : 2 Aa : 1 aa). Staje się stosunkiem fenotypowym przy dominacji niepełnej (czerwone : różowe : białe) lub kodominacji (M : MN : N).

Co to jest krzyżówka testowa?

Krzyżowanie osobnika o fenotypie dominującym z homozygotą recesywną (aa), aby sprawdzić, czy jest on AA, czy Aa. Jeśli pojawi się potomstwo recesywne – badany osobnik jest Aa (stosunek 1 : 1); jeśli całe potomstwo jest dominujące – najprawdopodobniej AA.

Jak działają allele wielokrotne?

W populacji istnieje więcej niż dwa allele danego genu, ale każdy osobnik ma tylko dwa. Przykład ABO: allele Iᴬ, Iᴮ, i. Między nimi obowiązuje hierarchia dominacji: Iᴬ = Iᴮ (kodominacja) > i. Krzyżówkę rozwiązuje się tak samo jak dla dwóch alleli – po prostu pary są różne.

Jak obliczyć grupę krwi dziecka?

Zapisz genotypy rodziców (A: IᴬIᴬ lub Iᴬi; B: IᴮIᴮ lub Iᴮi; AB: IᴬIᴮ; 0: ii), wypisz gamety i zrób szachownicę 2 × 2. Np. Iᴬi × Iᴮi → AB, A, B, 0 po 25%. Gdy genotyp rodzica A/B jest nieznany, rozpatrz oba warianty albo przyjmij założenie.

Czy dwoje rodziców z grupą A może mieć dziecko z grupą 0?

Tak, jeśli oboje są heterozygotami Iᴬi: Iᴬi × Iᴬi → ii z prawdopodobieństwem ¼. Jeśli choć jedno z rodziców jest IᴬIᴬ – nie.

Czy rodzice z grupą 0 mogą mieć dziecko z grupą AB w standardowym modelu ABO?

Nie. Rodzice ii dają tylko gamety i, więc dziecko może mieć wyłącznie grupę 0. (Wyjątki, jak fenotyp Bombay, wykraczają poza model szkolny i nie pojawiają się na maturze bez dodatkowego opisu w treści zadania).

Jak rozwiązuje się zadania z hemofilią?

Zapisz allele przy X: Xᴴ (zdrowy), Xʰ (hemofilia). Kobieta: XᴴXᴴ, XᴴXʰ (nosicielka), XʰXʰ; mężczyzna: XᴴY, XʰY. Gamety mężczyzny: X i Y. Zrób szachownicę 2 × 2 i odczytaj osobno córki i synów. Zawsze ustal (lub załóż) genotyp ojca – bez niego nie da się podać prawdopodobieństwa dla córek.

Co to jest nosicielka?

Zdrowa kobieta heterozygotyczna (XᴴXʰ) mająca jeden allel choroby recesywnej sprzężonej z X. Może przekazać Xʰ połowie dzieci: synowie z Xʰ chorują, córki z Xʰ są nosicielkami. Analogicznie nosicielem choroby autosomalnej recesywnej jest zdrowy heterozygota Aa (obu płci).

Czym jest sprzężenie genów?

Geny leżące na tym samym chromosomie dziedziczą się razem (nie podlegają II prawu Mendla). Nowe kombinacje alleli powstają tylko przez crossing-over, z częstością zależną od odległości genów. Objaw w krzyżówce testowej: dwie liczne klasy potomstwa (rodzicielskie) i dwie nieliczne (rekombinanty).

Jak obliczyć częstość rekombinacji?

RF = liczba rekombinantów / liczba wszystkich potomków × 100%. Rekombinanty to dwie najrzadsze klasy w krzyżówce testowej. Np. 95 + 105 rekombinantów na 1000 → 20% → geny leżą w odległości 20 cM.

Jak interpretować rodowód?

1) Chore dziecko zdrowych rodziców → cecha recesywna. 2) Każdy chory ma chorego rodzica → dominująca. 3) Chorują głównie mężczyźni, matki zdrowe, brak przekazu ojciec → syn → recesywna sprzężona z X; chora córka zdrowego ojca to wyklucza. 4) Chora matka → wszystkie dzieci chore → mitochondrialna. Uzasadnij, wskazując konkretne osoby.

Dlaczego czasem stosunek fenotypowy wynosi 2 : 1?

Bo jedna klasa potomstwa – homozygoty dominujące – obumiera (allel letalny). Z 1 : 2 : 1 pozostaje 2 : 1 wśród żywych, np. żółte myszy (Yy) : szare (yy). Towarzyszą temu mniejsze mioty.

Czy każde zadanie wymaga szachownicy Punnetta?

Nie. Przy trzech i więcej genach szybsza jest reguła mnożenia (dla każdego genu osobno). Geny mitochondrialne nie segregują mendlowsko. Zadania „wiadomo, że…” wymagają prawdopodobieństwa warunkowego. Na maturze jednak, jeśli polecenie brzmi „zapisz krzyżówkę”, szachownica (lub zapis liniowy gamet i potomstwa) jest punktowana.

Jakie błędy najczęściej popełniają maturzyści?

Gamety „Aa”; traktowanie genów sprzężonych jak niezależnych; „zdrowy = AA”; mylenie „wśród synów” z „wśród dzieci”; brak założenia o nieznanym genotypie; wynik bez zapisu krzyżówki; pominięcie letalności; nieprecyzyjne oznaczenia (I⁰, Yʰ). Pełna tabela: moduł 15.

Jak poprawnie zapisać rozwiązanie na maturze?

W kolejności: legenda alleli (jeśli nie podano) → genotypy rodziców z uzasadnieniem → gamety → genotypy (i fenotypy) potomstwa → wynik w żądanej formie (ułamek/procent) → założenia, jeśli coś było niepewne. CKE punktuje osobno genotypy rodziców, krzyżówkę i wynik.

Jak ćwiczyć krzyżówki genetyczne przed maturą?

Przejdź ścieżki START → MATURA → EKSPERT na tej stronie, rozwiązuj zadania z banku filtrując po temacie, w którym masz błędy (panel „Twój postęp” je wskaże), a na koniec zrób test 20 pytań z minutnikiem. Pisz pełne rozwiązania na kartce – na egzaminie liczy się zapis, nie tylko wynik.

Czy barwa oczu lub włosów dziedziczy się jak w zadaniach „niebieskie oczy są recesywne”?

Nie dokładnie. Barwa oczu u człowieka jest cechą wielogenową (główną rolę grają geny OCA2 i HERC2, ale nie tylko), więc niebieskoocy rodzice mogą w rzadkich przypadkach mieć dziecko o ciemniejszych oczach. Zadania szkolne stosują świadome uproszczenie do jednego genu – rozwiązuj je zgodnie z treścią, ale wiedz, że to model.

Czy z kariotypu (np. 45,X albo 47,XXY) można odczytać płodność?

Z samego zapisu kariotypu można określić płeć chromosomową i rozpoznać aberrację liczbową (45,X – zespół Turnera, 47,XXY – zespół Klinefeltera, 47,XX,+21 lub 47,XY,+21 – zespół Downa). Płodność to cecha kliniczna – w zespołach Turnera i Klinefeltera jest zwykle znacznie ograniczona, ale nie wynika z zapisu „XX” czy „XY” jako takiego; na maturze odpowiadaj na to, o co pyta polecenie (płeć, rodzaj mutacji, mechanizm nondysjunkcji).

Najważniejsze reguły w pigułce

1. Gamety

Jeden allel każdego genu. 2n rodzajów. Sprzężone: (1 − r)/2 i r/2.

2. Pięć krzyżówek jednogenowych

AA × aa → Aa; Aa × Aa → 1 : 2 : 1 (3 : 1); Aa × aa → 1 : 1; AA × Aa → 100% dom.; aa × aa → aa.

3. Dwugenowe

AaBb × AaBb → 9 : 3 : 3 : 1 (pięć założeń). Testowa dihybrydy → 1 : 1 : 1 : 1. Mnóż prawdopodobieństwa genów.

4. Odchylenia

Niepełna/kodominacja → 1 : 2 : 1; letalne → 2 : 1; epistaza → 9 : 3 : 4, 12 : 3 : 1, 9 : 7.

5. ABO

0 = ii, AB = IᴬIᴮ, A/B = homo- lub heterozygota. Grupy krwi wykluczają, nie dowodzą.

6. Płeć

Syn: X od matki, Y od ojca. Mężczyzna – hemizygota. „Wśród synów” ≠ „wśród dzieci”.

7. Sprzężenie i mapy

Rzadkie klasy = rekombinanty = r. 1% = 1 cM. Gen środkowy: suma odległości lub zmiana w DCO.

8. Rodowody

Chore dziecko zdrowych → recesywna. Chora córka zdrowego ojca → nie X-rec. Matka → wszystkie dzieci → mitochondrialne.

9. Prawdopodobieństwo

„i” mnóż, „lub” dodawaj, „co najmniej” 1 − przeciwne, „wiadomo, że” dziel przez warunek. Urodzenia niezależne.

10. Zapis na maturze

Genotypy rodziców → gamety → potomstwo → wynik. Oznaczenia z treści. Zapisz założenia.

Powiązane materiały edukacyjne Biomist

Teoria do każdego modułu w portalu Biomist.pl oraz inne zestawy zadań z genetyki na matura.biomist.pl.

Teoria na Biomist.pl

Inne zadania z genetyki na matura.biomist.pl

Źródła

  • Rozporządzenie MEN w sprawie podstawy programowej – biologia, liceum i technikum, zakres rozszerzony, dział XIV „Genetyka klasyczna” (wersja obowiązująca od 2024 r.), zpe.gov.pl.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie maturalnym z biologii od roku szkolnego 2024/2025, Warszawa 2024 (zasady oceniania krzyżówek, zad. 11).
  • Podręczniki genetyki klasycznej (Mendel, Morgan, Sturtevant) – modele dziedziczenia i mapowanie.
❤️

ODBIERZ NOTATKI MATURALNE
GWARANCJA WYNIKU!

Jeżeli nie zdobędziesz minimum 70% na maturze z biologii – zwrócimy Ci pieniądze za notatki! ✨

📘 Przejdź do notatek
Przewijanie do góry